Zanim wejdziesz, przeczytaj :)

1) Materiały wykorzystane przez nas ( zdjęcia, rysunki, opisy ) służą tylko celom dydaktyczno - informacyjnym, nie czerpiemy z działalności żadnych korzyści. Wykorzystujemy materiały zarówno własne, jak również pozyskane w internecie, lecz tylko by ukazać czytelnikom piękno naszego świata :). Materiał internetowy pozyskujemy legalnie (nie jest on zastrzeżony prawami autorskimi, pochodzi ze źródeł masowych i edukacyjnych) - nie kradniemy niczyjej pracy. Jeśli jednak znajdziesz u nas swoje materiały bez wyraźnej zgody (mogło zdarzyć się niedopatrzenie z naszej strony) i poczujesz się urażony - prosimy, poinformuj nas, a natychmiast znikną one z naszych łamów :)
2) Blog nie ma charakteru naukowego. Jest to strona popularyzatorska. W miarę naszych możliwości (i ponieważ historia to nasze hobby) staramy się jak najwięcej umieszczać informacji historycznych oraz korzystać z literatury tematycznej, niemniej nie gwarantujemy "nieomylności" :)
3) Ilustracje opatrzone znakiem wodnym są naszą prywatną własnością. Jeśli znalazłeś tutaj przydatną ilustrację - napisz do nas. Podobnie rzecz ma się z zamieszczanymi tekstami.

Komentarze

Przywracamy możliwość komentowania wpisów na blogu. Oczywiście przypominamy, że komentarze anonimowe nie będą mogły liczyć na odpowiedź :)
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą cerkwisko. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą cerkwisko. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 28 kwietnia 2019

Okiem wędrowca - Solinka

Witajcie!

Ostatnio dużo krążymy na blogu wokół zachodniej i środkowej części Łemkowyny. Czas więc na zmiany. Dziś, tak dla odmiany, odwiedzimy wschodni skraj Łemkowszczyzny.
Zapraszamy na spacer po Solince.

Rzeka Solinka - w Solince

Bieszczady...

Wioska leży w dolinie rzeki Solinka, mającej niedaleko wsi swoje źródła. Od północy wioskę zamyka góra Matragona (990m n. p. m.), a od południa - wieś sięgała niemal granicy państwowej. Od wschodu Solinkę zamykają stoki Kiczerki (910 m n. p. m.) a od zachodu - wieś sąsiadowała z Balnicą. Tu zresztą też stykała się również z granicą państwową.


Jak zwykle przedstawimy Wam nieco historii tej nieistniejącej już wioski.

Solinka powstała w XVI wieku, na gruntach królewskich. Lokowano ją na prawie wołoskim, tylko bowiem pasterska ludność rusko - wołoska mogła podołać trudnym, górskim warunkom.
Początki osady były trudne, gdyż kilkakrotnie osadę niszczono. Przyczyniali się do tego m. in. tołhaje czy też wojska Rakoczego w połowie XVII wieku. Niemniej wieś niestrudzenie się odradzała. Wedle dokumentów lustracyjnych z 1565 roku we wsi miało wtenczas mieszkać dwie rodziny chłopskie i rodzina kniazia, czyli sołtysa. Warunki zaś egzystencji określano jako trudne m. in. za sprawą dużej liczby niedźwiedzi, które to miały bardzo utrudniać tutejsze bytowanie. Faktem zas na pewno jest że puszcza karpacka wtenczas była jeszcze w dużej mierze nienaruszona, i zaciekle walczyła z ingerencją człowieka.
Wieś rozwijała się powoli, karczowano nowe połacie lasów, przybywało mieszkańców. I właściwie do czasu rozbiorów nic szczególnego się tutaj nie działo. W roku 1730 naliczono we wsi 312 mieszkańców - greckokatolickich Rusinów. Dopiero w roku 1819 wieś przestała być "państwowa". Austriacy sprzedali bowiem Solinkę i kilka innych wiosek Janowi Reichenbachowi. Zbudował on w Solince dwór, do którego zaglądał wraz ze swoją żoną, Pauliną. Reichenbach brał udział w powstaniu węgierskim w 1846 roku, a w jego dworze w Połonnej mogli liczyć na schronienie dawni powstańcy. W czasie rabacji galicyjskiej chłopi dwór w Solince splądrowali, oraz pobili służących Reichenbacha (których to on sam wysłał by zabrali z dworu cenniejsze wyposażenie przed chłopskim napadem).
XIX wiek to czs intensywnego, rabunkowego wręcz rozwoju gospodarki leśnej. W latach 70. XIX wieku Solinkę kupuje von Eichenhorst, a potem dr Arnold Rappaport de porada z Wiednia. Był to jeden z największych przedsiębiorców leśnych w tym regionie. W Solince buduje on tartak parowy. Drewno wywożono stąd przełęczą nad Rzotokami (Ruską) a potem, od 1898 roku, kolejką wąskotorową, znaną nam do dzisiaj, chociaż w okrojonym stanie.
Mieszkańcy Solinki trudnili sie rolnictwem. Siano m. in. owies, czasem żyto, sadzono niekiedy ziemniaki. Z warzyw znano tutaj marchew, kapustę i brukiew. Ważnym elementem diety były ryby i owoce leśne czy grzyby. Hodowano krowy, woły i konie, rzadziej kozy czy inne zwierzęta.
Ważnym źródłem utrzymania było drewno. Wielu tu było cieślów czy stolarzy. Kobiety z kolei zajmowały się tkactwem.

Na cmentarzu w Solince


Szkoła powstała tutaj w roku 1847. Niemniej analfabetyzm był tu powszechny i w wieku XX.
Ostatnią cerkiew we wsi wzniesiono w roku 1906. Była to świątynia drewniana, orientowana. Nosiła wezwanie Zesłania Ducha Świętego. Była to zapewne świątynia nawiązująca do tzw. Narodowego Stylu Ukraińskiego, podobna do świątyni w Daliowej. Świątynia stanęła w miejscu poprzeniej, wzniesionej w 1846 roku.

Wielka Wojna rozpętana w 1914 roku nie dała się tutaj zbytnio we znaki, chociaż w okolicy toczono cieżkie walki m. in. o pasmo graniczne. Cmentarz z Wielkiej Wojny znajduje się w położonej nie tak daleko Cisnej.

Po wojnie przyszły czasy II RP, granica państwowa, niezbyt wygodna i utrudniającai tak nielekkie życie. Jednak w tym czasie działał tu m. in. sklep spożywczy, szynk z "trunkami" i leśniczówka.
W roku 1921 mieszkało tutaj 521 osób - 491 greckokatolickich Łemków, 4 rzymskokatolików oraz 26 Żydów.
Kwestionariusz z lat 30 XX wieku mówi o "braku moralności" (nieślubne dzieci, konkubinaty, kradzieże) i lenistwie. Ogólnie opis Solinki zamyka się raczej na wyliczeniu totalnego prymitywizmu i zacofania. Zapewne wiele jest w tym prawdy, niemniej należy pamiętać że nie jest to wyjątek - również i we wsiach "Polskich" często działo się niewiele lepiej. Wspomnainy kwestionariusz wykonała nauczycielka (Polka) ucząca w miejscowej szkole.

We wrześniu 1939 roku przez Solinkę uchodziły na Węgry grupy Polskich żołnierzy. We wsi urządzono "Pogrzeb Rzeczypospolitej" - pochowano w ziemi koło cerkwi słup graniczny, a na drzewach powieszono portrety polskich person. Takie "pogrzeby" były praktykowane w wielu miejscowościach ówcesnej wschodniej Polski..
Sama okupacja nie była bardzo uciążliwa, chociaż, jako że wieś leżała przy granicy ze Słowacją, wojskowi zaglądali tu zapewne często. Po 1944 roku zaczęły się wysiedlenia. W latach 1945-46 wywieziono z Solinki 286 Rusinów (Łemków). Pozostałe 169 osób wywieziono w 1947 roku na Ziemie Odzyskane. Wieś opustoszała. Zabudowania, łącznie z cerkwią, spalono po wysiedleniach. Pozostał tylko zdewastowany cmentarz i miejsce po cerkwi.


Cerkwisko

Solinka była wsią wyznaczającą granicę wschodniej Łemkowyny. Razem z wsią Żubracze stanowiła najbardziej na wschód wysunięte tereny łemkowskie. Dalej już byli Bojkowie. Takie wnioski wysnuł podczas swoich badań Prof R. Reinfuss, wybitny badacz tych terenów. Chociaż do końca jednak wschodniej granicy nie udało się stricte ustalić. Niemniej mieszkańcy Solinki mówili po łemkowsku, łemkowskie "pochodzenie" sugerowaly też np. elementy stroju czy tradycje. Warto o tym pamiętać, wędrując cichą doliną Solinki.

W latach 50 zbudowano tutaj leśniczówkę i budynki gospodarcze - obecnie mieszka tu mniej niż 20 osób. Działają tutaj stawy rybackie, jest asfalt poprowadzony od Żubraczego do Roztok Górnych, a w sezonie turystycznym przez Solinkę przejeżdża słynna "Ciuchcia Bieszczadzka".

Dwa z 3 (a może 4?) stojących budynków w Solince

Tędy pędzą w sezonie ciuchcie wyłądowane turystami. Dziwnie na nas patrzyli, takich idących..

Obecnie przez Solinkę wiedzie Polsko - Słowacka ścieżka edukacyjna. Solinkę ulubili sobie harcerze - jest tu stanica harcerska. Lubią to miejsce i dzikie zwierzęta, np. niedźwiedzie czy żubry. Ale ludzi za to szukać tu przeba ze świecą - jeśli ktoś lubi spokój tak jak my, to na pewno go ten fakt cieszy.

Co warto w Solince i okolicy zobaczyć:
-cmentarz wiejski (zdewastowany) z kilkoma ciekawymi nagrobkami
- miejsce po cerkwi z dobrze zachowaną podmurówką
- tory kolejki wąskotorowej (stacyjka w Balnicy)
- intensywną działalność bobrów

Szlaki biegnące przez Solinkę:
- ścieżka edukacyjna z Balnicy na Słowację
- szlak rowerowy ciągnący z kierunku Roztok Górnych ku przełęczy Przysłop
- niebieski szlak pieszy ciągnący granicą
- czerwony słowacki szlak graniczny

Wiosna w górach jest najpiękniejsza...

Z naszej strony to tyle. Bardzo przyjemne tereny do pieszych wędrówek. Asfalt daje nieco w kość, ale warto. Piękne widoki, przyroda, spokój. Warto!
Pozdrawiamy!

Źródła informacji:

www.twojebieszczady.pl
www.grupabieszczady.pl
www.cisna.przemyska.pl

niedziela, 1 lipca 2018

Balnica

Witajcie
dziś chcieliśmy Was zabrać w podróż do wsi, która jest kojarzona głównie z tym, że znajduje się tam przystanek kolejki wąskotorowej. My postanowiliśmy sprawdzić co z niej tak naprawdę pozostało. Zapraszamy Was na pacer po wschodnich krańcach Łemkowyny.

To nie przelewki ;)

Spacer drogą przez Balnicę to prawdziwa przyjemność

Tereny należące do dawnej Balnicy leżą w dolinie potoku noszącego tą samą nazwę, a wpadającego w Maniowie do Osławy. Od południa wieś dochodziła do opadających stoków góry Balnica (711  n. p. m.) i sięgała niemal samej obecnej granicy polsko - słowackiej. Na północy wieś graniczyła z Maniowem. Od wschodu i zachodu wioskę otaczały wzgórza, m. in. Kiczera (848 m n. p. m.) od zachodu czy bezimienne wzgórza od wschodu.

Wioska ta jak i wiele innych rusińskich powstała w XVI wieku, a dokładniej w 1549 roku. Powstało ona na tzw surowym korzeniu, a jej założycielem był Iwan Steczowicz ze Stecza. Zgodę na lokowanie osady wydał starosta sanocki Piotr Zborowski. Nazwa wsi pierwotnie brzmiała Bannica i wzięła się niemal na pewno od potoku nad którym leżała. Obecna nazwa wzięła się prawdopodobnie od bani - dawniej tak określano słone źródła.

Pozostałości budynku, nie znamy jego przeznaczenia

Kapliczka przy Cudownym źródełku

Początki wsi do łatwych nie należały. Lustracja dóbr królewskich w 1565 roku odnotowała 7 gospodarzy, gospodarzących na 5 łanach. Osiadłe rodziny wtenczas dalej karczowały puszczę.
Ciekawe jest to, że w 1560 próbowano, ale bez powodzenia lokować na gruntach Banicy kolejną osadę - Banniczkę. Z czasem jednak wieś powoli wychodziła "na swoje" i w roku 1616 było we wsi już zagospodarowanych 17 łanów. Pierwszy młyn na potoku Balnica odnotowano w 1640 roku.
Nie łatwe było życie u stóp bieszczadzkich szczytów. Również bliskość granicy węgierskiej nie zawsze sprzyjała ciężko pracującym mieszkańcom. W dobie potopu szwedzkiego wieś zniszczyli żołdacy Rakoczego. Miało to miejsce w 1657 roku. Niespełna 30 lat później na wieś napadli z kolei tołhaje, czyli węgierscy zbójnicy, i ponownie zrabowali odradzającą się osadę. Straty wyliczono wtenczas na 4 tysiące (ówczesnych) złotych. Potem było tu raczej spokojnie. W roku 1772 Balnica w ramach I rozbioru Polski została włączona do granic Cesarstwa Austriackiego. Niewiele wiadomo o tym okresie. Wieś rozwijała się, przybywało mieszkańców, działała karczma, młyn, wieś została też sprzedana w ręce prywatne.

Rozglądając się uważnie, można dostrzec przy drodze stare krzyże żeliwne


W XIX wieku miały miejsce ważne dla wsi wydarzenia. Pierwszym było zniesienie pańszczyzny w 1848 roku. Wydarzenie to uczczono pamiątkowym krzyżem, "pańszczyźnianym". Stoi on do dziś przy leśnej drodze. Drugim wydarzeniem było poprowadzenie przez wieś linii kolejki wąskotorowej, otwartej w 1898 roku. Co ciekawe, tutaj też zbudowano jedną ze stacji. Kolejka obsługiwała okoliczne lasy - zwożono nią ścięte drewno do okolicznych tartaków. Kolejka ta jest dzisiaj jedną z największych atrakcji Bieszczadów. Przez wiele lat nieużytkowane torowiska niszczały, jednak w 1997 roku działalność została wznowiona. Mimo, że dzisiejsza linia to zaledwie niewielki fragment dawnej, potężnie rozwiniętej sieci, to jednak wciąż robi olbrzymie wrażenie.

Ciekawostka jest tutejsza murowana kaplica zbudowana przy cudownym źródełku. Według legendy onegdaj przybył do Balnicy wędrowny niewidomy did (dziad), chodzący od domu do domu i żebrzący "co łaska". Był to czas wielkiej suszy - górskie potoki i źródełka powysychały, i wędrowca męczyło pragnienie. Gdy tak przysiadł sobie przy drodze, strudzony daleką drogą, posłyszał szum wody. Poprosił więc przechodzącego chłopca, by przyniósł mu z tego miejsca kubek wody. I rzeczywiście, chłopiec we wskazanym miejscu znalazł bijące źródełko! Nabrał więc wody i zaniósł starcowi. Gdy mężczyzna ugasił pragnienie i obmył pokrytą kurzem twarz - odzyskał wzrok! Niektórzy mieszkańcy byli świadkami tego niecodziennego wydarzenia, więc wieści szybko się rozniosły. Zaczęli tu przybywać licznie okoliczny mieszkańcy, chorzy, by napić się wody i obmyć chore ciało. Wzniesiono tu także okazałą kapliczkę. Kiedy? Dokładnie nie wiadomo, na pewno stała już 1879 roku. Po wysiedleniach popadła w ruinę, ale od zguby uratowało ją Stowarzyszenie "Magurycz" w 1998 roku. Można ją podziwiać do dziś, chociaż skrytą w lesie. Prowadzi do niej na szczęście ścieżka i mostek przerzucony przez potok.

Miejsce po cerkwi i cmentarz




Wieś posiadała własną cerkiew, aczkolwiek nie była samodzielną parafią. Wierni grekokatoliccy (Łemkowie) należeli do parafii w Maniowie, a rzymskokatolicy (Polacy) do parafii w Bukowsku, a od 1927 roku w Komańczy. Cerkiew tu jednak oczywiście istniała, chociaż wzniesiono ją późno, bo dopiero w 1856 roku. Z wyglądu była bardziej zbliżona do kościoła niż cerkwi, i swoją prostotą mocno odbiegała od znanych nam świątyń łemkowskich. Jak wyglądała zobaczycie np.tutaj.

Podczas Wielkiej Wojny w okolicy toczono ciężkie walki m. in. w rejonie Chryszczatej. Balnica również poniosła straty - zniszczeniu uległa m. in. żydowska karczma w 1915 roku. W roku 1918 wieś dołączyła do Republiki Komańczańskiej. Nowa granica rozdzielająca Polskę i Czechosłowację biegła zaraz na południe od wsi. Utrudniało to życie mieszkańcom, przywykłym do swobodnego poruszania się po okolicy. Co ciekawe, około kilometrowy odcinek kolejki również znalazł się w granicach Czechosłowacki. Z tego powodu każdy pociąg przejeżdżający tą linię musiał być eskortowany przez Straż Graniczną, która zresztą miała we wsi swoją placówkę. Dopiero po korekcie granic w 1938 cała linia znalazła się na terytorium Polski. W roku 1921 mieszkało w Balnicy 470 osób: 426 grekokatolików (Rusinów), 33 Żydów i 33 rzymskokatolików (głównie Polaków, ale także kilku Rusinów - wiernych kościoła łacińskiego).
W miedzywojniu działał tu m. in. tartak wodny, młyn, olejarnia, mieszkała tu zielarka (Sofija Bilo), i rzecz jasna działała karczma prowadzona przez rodzinę żydowską.
Po 1939 roku miejsce Straży Granicznej zajął niemiecki Grenzschutz. W 1942 naliczono we wsi 78 domów, z czego dwa zamieszkiwali Polacy (rodziny Górnych i Podstawskich) a dwa rodziny żydowskie, wywiezione później przez Niemców.  Miejscowość nie znalazła się na bezpośredniej linii frontu, niemniej np. w 1944 rozebrany został dach cerkwi. W 1945 roku wieś znalazła się w strefie wpływów przybyłej ze wschodu UPA, de facto banderowcy tutaj byli "gospodarzami". Pierwsze wysiedlenie miało miejsce w 1946 roku, kiedy to na Ukraine wywieziono mieszkańców z 57 domów. Pozostawione budynki zniszczyła UPA - część przeznaczyła na budulec schronów w lasach, a resztę spaliła.Kolejne wysiedlenie miało miejsce  w 1947 roku - wtedy wywieziono ostatnie 85 mieszkających tu osób (Rusinów). Polacy opuścili wieś w obawie przed banderowcami.

Krzyż tzw. Pańszczyźniany


A tutaj już przy stacyjce

Opuszczone zabudowania spalili upowcy - pozostała tylko cerkiew i jeden budynek w rejonie stacji kolejki. Sama kolejka również została zdewastowana - banderowcy niszczyli mosty, przepusty i torowiska...
Wieś przestała istnieć. Wkrótce rozebrano cerkiew, a budulec z niej pozyskany posłużył np. do budowy stajni w Woli Michowej. Wieś pochłonęły lasy..
Co pozostało więc do dzisiaj?
Jeśli zaczniecie spacer przez Balnicę w Maniowie, i pójdziecie leśną drogą w kierunku granicy (wiedzie nią polsko - słowacka ścieżka edukacyjna) to dojdziecie najpierw do wspomnianej w teście kapliczki, a potem do przydrożnych krzyży. Wszystkie (jest ich 3) spotkacie po lewej stronie idąc od Maniowa.  Idąc dalej dojdziecie do krzyża pańszczyźnianego - tutaj jednak trzeba odbić na prawo, na leśna drogę - Zejście to jest przy drugim schronie turystycznym (drewnianej wiacie) więc traficie łatwo. Drogą tą idziecie jakieś 300 - 500 metrów. Nieco pod górę. Krzyż będzie po Waszej prawej stronie.
Ogólnie po drodze towarzyszy nam często ściana lasu, niekiedy majestatycznie wspinająca się na strome stoki okolicznych stoków. 
Na terenie wioski jest też miejsce po cerkwi i cmentarz wiejski. Cerkwisko znajdziecie w okolicach pierwszej napotkanej wiaty -jest po lewej stronie (idąc od Maniowa) na niewielkim wzniesieniu. Znajdziecie tam kilkanaście starych i współczesnych krzyży nagrobki, a wiosną zobaczycie zarysy cerkwiska. Bliżej zaś granicy państwowej traficie na stację kolejową - jest tu sklepik, i w sezonie często tłumy ludzi niestety. Ale coś za coś jak to mówią.. Można stąd udać się w dalszą wędrówkę idąc torami, albo szlakiem, co kto lubi. Wczesną wiosną lub późną jesienią wędrowcy mogą też zobaczyć niekiedy pozostałości zabudowy dawnej wsi - podmurówki czy też charakterystycznie zniwelowany teren pod zabudowę. Oczywiście też towarzyszyć Wam będą drzewa owocowe, głównie jabłonie, szczególnie pięknie wyglądające wiosną.
Balnica ma też swoje skromne miejsce na kartach archeologii czasów współczesnych - otóż w kwietniu 2006 roku odkopano na terenie Balnicy dzwon cerkiewny, pochodzący prawdopodobnie z tutejszej dzwonnicy - obecnie obiekt ważący 625 kg jest jednym z zabytków w zbiorach MBL w Sanoku. Jak udało się ustalić, dzwon wykonano w Przemyślu w ludwisarni Felczyńskich w latach 20. XX wieku.

Fotograf się po kilkunastu sekundach odsunął.. :)

A to zdjęcie drugiej połowy zespołu


Przez Balnicę wiodą dwa szlaki piesze - żółty dojściowy z Woli Michowej do szlaku granicznego, oraz wspomniany niebieski szlak graniczy. Jest też polsko - słowacka leśna ścieżka edukacyjna Udava - Solinka. Na jej trasie zobaczyć można m. in. pokazowe żeremie bobrów w Balnicy, oraz kilkanaście innych przystanków, znaczonych tablicami informacyjnymi. Tutaj jeszcze dodamy, że jeszcze w Mikowie, ale blisko Balnicy, stoi przy drodze pomnik poświęcony kurierom przedzierającym się przez Bieszczady dalej na Węgry, i do krajów walczących z hitlerowcami. Prawdziwi bohaterowie, zasługujący na nie mniejsze uznanie niż żołnierze walczący z bronią w ręku na froncie.

Ogólnie Balnicę polecamy tym turystom, którzy umiłowali sobie ciszę i spokój. Bo poza gwarną stacyjką, jest tu cicho. Na majówce spotkaliśmy tutaj zaledwie jednego cyklistę i trójkę znakarzy z psem. Jest tu cicho i pięknie. Ale uważać trzeba, bo istnieje tutaj możliwość spotkania z niedźwiedziem. Ok, misie są fajne, ale w bajkach - na żywo za takie przyjemności dziękujemy. Niemniej idąc cicho można spotkać pasące się sarny, jelenie, na drodze często wylegują się w upalne dni gady, a nad głowami unoszą się drapieżne ptaki, poszukujące swoich ofiar. Pośród drzew kryją się ptaki i umilają wędrówkę swoimi trelami. Różnice terenu nie są bardzo duże, wiec marsz nie da się Wam bardzo we znaki. Można tutaj na prawdę odpocząć. Chociaż My Bieszczad raczej nie trawimy za przerośniętą turystykę itp. to jednak tutaj czuliśmy się.. jak w domu. Jak na naszym kochanym Beskidzie. Sami pośród lasów. Ale tez ze świadomością, że ziemia po której stąpamy, jest naznaczona historią.

Pokazowe jezioro bobrowe niedaleko stacyjki


Dzwon z Balnicy w MBL w Sanoku

Taka drobna rada - jeśli idziecie z Balnicy do Solinki, to wygodniej jest iść torowiskiem niż szlakiem. Na pewno ciekawiej, bardzo polecamy. Tylko nie wejdźcie pod pociąg! My podzieliliśmy się na dwie grupy: jedna (Sara i ja) poszła z Maniowa przez Balnicę do Solinki, a druga (Danusia z siostrą) dotarła do Balnicy ciuchcią. I każda grupa była zadowolona. Warto więc tak spróbować - ciekawie jest się spotkać tak na stacyjce w tym karpackim lesie, z dala od domów..

Cóż, z naszej strony to chyba tyle. Nie możemy zdradzić wszystkiego - wtedy nie mielibyście po co tu przyjeżdżać. Bardzo Wam polecamy poznanie tej wschodniej granicy Łemkowyny. Miejsce pełne historii i ciekawych miejsc.

Do zobaczenia na szlaku!





Źródła inf.:
Kłos S., 2010, Krajobrazy nieistniejących wsi ...
www.twojebieszczady.net
cerkiewne.tematy.net
pl.wikipedia.org
www.apokryfruski.org



niedziela, 17 czerwca 2018

Okiem wędrowca - Zawoje

Witajcie
dziś chcielibyśmy zabrać Was w podróż do pewnej nieistniejącej wioski. Można śmiało rzec, że jest to jedno z trudniej dostępnych miejsc. Ale zacznijmy od początku

Zawoje to dziś wielkie pastwisko, przeplatane zaroślami...
Wisłok broni dostępu do Zawoji, i to skutecznie

Tereny wsi Zawoje obejmują dolinę bezimiennego potoku wpadającego do Wisłoka - rzeka ta od zachodu stanowiła naturalną granicę wsi. Od wschodu, północy i południa wieś opierała się o stoki szczytów  Zawoje (556 m n. p. m.) i Putyska (647 m n. p. m.).

A początki Zawoji sięgają końca XVI wieku a mianowicie co najmniej roku 1589, z tego bowiem czasu pochodzą wzmianki o istniejącej tu wiosce. Wieś zapewne powstała nieco wcześniej, a zasiedliła ja, jak większość tutejszych osad - ludność wołosko - ruska. Wieś wtenczas znajdowała się w dobrach należących wtenczas do rodziny Siemieńskich. Sama zaś nazwa wywodzi się od słowa zawij - zakręt. Nawiązywała ona zapewne do zakrętu doliny rzeki Wisłok, która jeszcze na mapach z XVIII -wieku wije się w tych okolicach niczym zaskroniec. Była to bardzo niewielka wioska bo po niemal stu latach od powstania, w XVII wieku, odnotowano jedynie 5 domów.

Takie solidne ogrodzenia to tutaj norma...

Niemal dokładnie w miejscu, z którego zrobiono to zdjęcie trzeba skręcić na prawo w las by dojść do wsi (idąc od Puław)

Taka mała wioska a jednak swoją parochię i cerkiew miała. Z roku 1761 znajdujemy zapisy dziekana dekanatu, który to ubolewał nad stanem technicznym świątyni. Jej wyposażenie niestety wówczas również odbiegało od normy i było "podłe". Być może zły stan świątyni zdecydował o tym by w 1786 przyłączyć ową parafięto parochii w Tarnawce. Niemal w tym samym czasie było we wsi 180 wiernych grekokatolickich. Drugą i niestety ostatnią cerkiew wybudowano we wsi w roku 1862. Nosiła ona wezwanie św. Michała Archanioła. Do dnia dzisiejszego pozostały po niej jedynie fundamenty, które można odnaleźć na terenie wsi. Została ona oczywiście zniszczona po II wojnie światowej na skutek Akcji Wisła, o czym będzie później.

Nie była to duża wieś jak już wspomniano wyżej - w roku 1879 szematyzmy odnotowały 259 Rusinów. Pod koniec XIX wieku mieszkało tutaj zaś 264 osoby. W porównaniu więc do wielu innych wsi łemkowskich, Zawoje wypadają raczej skromnie. Wiek XIX właściwie niczym szczególnym się nie wyróżnił - tutejszych mieszkańców trapiły te same radości i smutki co inne wsie łemkowskie, np. nawracające epidemie cholery. Jednak nie wiadomo nam, jakie straty wieś wówczas poniosła.

Kilka takich ładnie zachowanych piwnic można tu zobaczyć. 


Ponieważ wieś była mała i uboga, a do tego znajdowała się trochę na uboczu, to władze traktowały ją chyba nieco po macoszemu. Mieszkańcy bardzo chcieli, by w ich wsi zbudować szkołę i dać dzieciom szansę na dostęp do nauki. Marzenie to udało się zrealizować dopiero w 1936 roku, a przyczynić się miał do tego Polak - nauczyciel Tadeusz Gajowski. W okresie II wojny światowej okupacja nie była dla mieszkańców szczególnie uciążliwa. Wieś też, zdawać by się mogło, miała szczęście - gdy we wrześniu 1944 roku toczono w tej okolicy ciężkie walki, wieś ocalała, a spłonął podobno tylko 1 budynek. W tym rejonie przebijały się w kierunku Słowacji, od strony Beska oddziały radzieckie i czechosłowackie - dokładniej zaś 2 Czechosłowacka Samodzielna Brygada Spadochronowa. Jednak szczęście wieś jakby potem opuściło. W 1945 roku, po przejściu frontu, zawitały na te tereny bandy UPA. Wymagały one "pomocy" od miejscowej ludności w postaci żywności i innych niezbędnych do życia materiałów. Z ich wizytami wiąże się pewna legenda. Otóż w Zawojach mieszkał pewien Polak z Głębokiego - ożenił się z Łemkynią ze wsi i tutaj zamieszkał. Mieszane, polsko - łemkowskie małżeństwa nie były codziennością, więc już ten fakt jest ciekawy. Ponieważ ten człowiek umiał czytać i pisać, i był lubiany, mieszkańcy obrali go sołtysem. Pewnego razu jedna z sotni przyszła do jego domu, i nakazała zbiórkę żywności dla żywności. Ponieważ byli uzbrojeni po zęby w "argumenty" to sołtysowi nie wypadało odmówić i szybko zajął się zbiórką jedzenia. Gdy już zebrał od wszystkich tyle ile mógł, sam też dołożył coś od siebie (wszak nie wypadało inaczej). Gdy banderowcy wzięli swój łub i odchodzili, ostatni wychodzący z jego domu zagadał doń po Polsku "A ty czemu dajesz?" Wyobraźcie sobie, jakie musiało być jego zdziwienie..

Nie łatwo było znaleźć tutejszy cmentarz


Właściwie historia wsi kończy się w roku 1946, kiedy to mieszkańcy zostają wysiedleni na sowiecką Ukrainę. Z wolna ludzie i czas zatarły ślad po osadzie - rozebrano po wysiedleniach cerkiew i domy, a pola i pastwiska z wolna zaczęły porastać lasem. Na terenie dawnej wsi "gospodarzy" obecnie Zakład Doświadczalny Instytutu Zootechniki w Odrzechowej. Latem na terenie wsi prowadzone są wypasy bydła i hucułów. Z tego też powodu teren wsi jest otoczony ogrodzeniem, i to trzeba przyznać - solidnym. Dostęp do wsi jest również ograniczony, bo z jednej strony dostępu do niej broni Wisłok, a z drugiej zalesione wzgórza Gniazda Jawornika.
Dojść tu można na 3 sposoby, przynajmniej teoretycznie. Pierwsza opcja, to dojście od mostu przerzuconego przez Wisłok na drodze z Puław do Wernejówki - idąc od Puław dosłownie kilka kroków za mostem należy zejść na prawo w leśną drogę - idąc tędy, wspierając się mapą można dotrzeć do terenu dawnej wsi. Przez pewien czas trzeba przez las, głównie przez iglasty młodniak, a potem mija się ambonę myśliwską i wychodzi na łąkę. Tutaj już trochę z mapą, trochę "na logikę" trzeba iść dalej. Drugi sposób to przejście w bród przez Wisłok - droga krótka i też łatwa, ale zimą, jesienią i wczesną wiosną niezbyt realna. Trzecia opcja - to przejście leśnymi dróżkami od strony czerwonego szlaku albo też od Wisłoczka - ale to tylko dla ludzi biegłych w nawigacji... Najłatwiej i najwygodniej jest dojść od wspomnianego mostu.

Na cmentarzu zaś warto spędzić chwilę, bo tutejsze nagrobki są bardzo urokliwe


Co znajdziemy we wsi? Wiele i niewiele zarazem. Znajdziecie tutaj cmentarz i miejsce po cerkwi. Nie jest to łatwe, ale wystarczy trafić na starą drogę wiejską i traficie. My mieliśmy nieco trudności, ale na szczęście się udało. Na cmentarzu jest dwanaście kamiennych krzyży, wszystkie remontowali społecznie wolontariusze "Magurycza" w 2003 roku. Na prawdę warto tu przyjść i je zobaczyć, są piękne. Najstarsze pochodzą z 2 połowy XIX wieku, a najmłodszy z 1933 roku, i wykonał go rzemieślnik z Sanoka. Cmentarz jest ogrodzony drutami, dzięki czemu pasące się zwierzęta nie mają doń wstępu. Przy cmentarzu stoi też tablica ustawiona przez UG w Rymanowie - niestety gmina nie postarała się o wyznaczenie jakiegokolwiek dojścia do tego miejsca. Ale na tablicy są całkiem ciekawe informacje i zdjęcia. Przy cmentarzu znajduje się miejsce po cerkwi, i rumowisko w miejscu dzwonnicy. Tak przynajmniej wspomina wiele przewodników, bo sam rumosz nie do końca przekonuje. Niemniej cerkiew była drewniana, a większa ilość kamienia może pochodzić właśnie z dzwonnicy, więc kto wie..

Miejsce po cerkwi


Oprócz tego we wsi znaleźć można pozostałości zabudowy, drzewa owocowe i ruiny krzyża - tego ostatniego niestety nie udało się nam odnaleźć. Natomiast niemałe wrażenie robiły na nas zachowane sklepienia piwnic. Chyba dotychczas nigdzie indziej większych nie spotkaliśmy... Teren dawnej wsi jest ogólnie bardzo cichy gdy nie ma tu bydła. Ludzie tu nie zachodzą, do ruchliwych dróg daleko. Tylko szum wiatru, szelest liści i niekeidy gniewne pomruki Wisłoka, jakby niezadowolonego z odwiedzin.

Czasem można z rzeką się dogadać i przejść przez jej koryto - ale suchą stopą się to nie uda :)

Warto odwiedzić to miejsce - i dla urokliwego cmentarza z piękną kamieniarką, i dla spokoju, a wreszcie - dla chwili zadumy nad ludzkim losem, jakże zmiennym i nieprzewidywalnym..

Dzisiejszy wpis był krótki, ale mamy nadzieję że i tak się Wam spodobał. Przede wszystkim zachęcamy do poznania tego miejsca wczesna wiosną lub późną jesienią, gdy przyroda odkrywa tajemnice. Jak zwykle odsłoniliśmy tylko rąbek tajemnicy :)

Pozdrawiamy serdecznie!




Źródła inf.:
Kłos S., 2010, Krajobrazy nieistniejących wsi . . .
Grzesik W., Traczyk T., Wadas B., 2012, Beskid Niski od Komańczy do Wysowej
www.beskid-niski-pogorze.pl
pl.wikipedia.org



niedziela, 20 maja 2018

Oczami wędrowca - Kamienne

Witajcie,

dzisiaj nie zabierzemy Was na spacer po Beskidzie Niskim. Postanowiliśmy Wam pokazać interesujące miejsce na Pogórzu Bukowskim. Jak dobrze poszperacie w pamięci (lub w naszym blogu) to przypomnicie sobie, że jakiś czas temu obiecaliśmy nieco "odmieniać repertuar". Co prawda Beskid Niski i Łemkowyna to temat, który nigdy się nie nudzi, jednak należy pamiętać iż Łemkowie żyli nie tylko w Beskidzie Niskim. Mieszkali wszak na terenie Bieszczadów, Beskidu Sądeckiego, Na Rusi Krośnieńskiej czy chociażby w okolicach Bukowska. Czy jednak tutejsi mieszkańcy na pewno byli Łemkami? Zastanówmy się wspólnie podczas spaceru po Kamiennem.

Teren dawnej wsi w dolinie wsi właściwie zamkniętej z trzech stron przez wzgórza. Spływają tędy potoki zasilające Płonkę. Od północy wieś opierała się o stoki wzgórza Dziady (647 m n. p. m.) i sąsiadowała niemal z Bukowskiem. Od południa Kamienne graniczyło z Płonną, a od wschodu i zachodu granicę stanowiły stoki wzgórza Staszów (527 m n. p. m.) a od wschodu niewielkie pasmo Kuty i Żurawinki.

Wszędobylskie wiatraki. Widać je na prawdę z wielu miejsc.

Jak zwykle trochę historii wsi:

Wieś pojawia się na kartach historii w 1553 roku, przynajmniej oficjalnie - powstała prawdopodobnie nieco wcześniej, bowiem dokumenty mówią o istniejącej już osadzie. Niektórzy jako datę lokacji podają rok 1539. Zezwolenie na założenie wsi wydał Mikołaj Herburt Odnowski. Wieś powstała na prawie niemieckim, później przeniesiono ją na prawo wołoskie. Nie powinno nas to właściwie dziwić, bo tereny te leżą już poza obszarem górskim, i gospodarowanie jest tu nieco łatwiejsze. Osadę jednak zasiedliła ludność rusko - wołoska. Brak wzmianek o ewentualnym polskim pochodzeniu osady. Jednak fakt zasiedlenia osady przez Rusinów nie powinien dziwić, jako że wiele okolicznych osad było przez nich zamieszkanych.  Powstał tutaj "przekładaniec" osad ruskich i polskich. Długo tak trwać nie mogło, i z czasem naturalnie ludność polska i ruska żyjąca na tych terenach wymieszała się. Tak też powstali Dolinianie - grupa etniczna zamieszkująca rejon Mrzygłodu, okolice Sanoka, wschodnią część Pogórza Bukowskiego i południową Pogórza Dynowskiego, a także okolice Leska. Była to więc duża grupa o zróżnicowanej etnogenezie, jednak z przewagą wpływów ruskich. Dolinianie posługiwali się językiem ruskim, bardzo zbliżonym do łemkowskiego i bojkowskiego, byli wiernymi kościoła greckokatolickiego. Jednak należy zaznaczyć, że była to ludność niegóralska. Jeśli chodzi o wpływy polskie, to widać je było w sposobie gospodarowania - Dolinianie zajmowali się sadownictwem (u Łemków na przykład właściwie nierozwijanym), ogrodnictwem i uprawą roli.  Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, czy była to ludność łemkowska, czy już stricte ukraińska. Do tego jeszcze przejdziemy nieco dalej.


Zdjęcie zrobione mniej więcej w tym samym miejscu. Oczywiście, że wiatraki :)

Wracając do wsi - nie była to duża wioska. O jej historii trudno coś więcej powiedzieć. Wiodła przez nią droga z Bukowska do Płonnej, tutaj też zlokalizowane były brody, umożliwiające przeprawę np. wozów. Zapewne stąd pochodzi jej nazwa - od wyłożonych, utwardzonych brodów. Niezbyt znamy historię XVII i XVIII wieczna tych ziem. Zapewne w latach szwedzkiego potopu wieś ucierpiała z rąk okupanta szwedzkiego lub też z powodu przemarszu oddziałów Rakoczego. XVIII wiek to czas zaborów, dla mieszkańców być może przeszło to z kolei bez echa - ludność wiejska nie miała wówczas takiego poczucia narodowego jak obecnie, na co wpływ miał przede wszystkim ich ówczesny status społeczny. We wsi stały zabudowania dworskie. Źródła podają, że 20 grudnia 1772 roku zostały one podpalone przez mieszkańca Przybyszowa, pełniącego funkcję stróża nocnego.
W XIX wieku było we wsi 26 domów, w których mieszkało 168 mieszkańców, w zdecydowanej większości greckokatolickich Rusinów. Działał tutaj młyn i karczma, była drewniana cerkiew. Pierwszą świątynię wzniesiono w roku 1672 i nosiła wezwanie Najświętszej Maryi Dziewicy. Nowy obiekt (w miejscu poprzedniego) zbudowano dopiero w 1881 roku. Wieś należała do parafii unickiej w Płonnej.
Właściciele wsi się rzecz jasna zmieniali. Od połowy XIX wieku Kamienne należało do rodziny Rylskich - najpierw Karola (1843), a później (1860) Aleksandra. Kolejnym właścicielem była od 1905 roku Józefa Pruszyńska, posiadająca we wsi 181,6 ha majątku ziemskiego. Pruszyńscy i Jasińscy posiadali tu swoje dobra właściwie do 1939 roku, kiedy to sprzedali dobra  polskim osadników, przybyłych tu w latach 20- tych XX wieku - rodzinom Przybyś, Gołda i Bator.  Ogółem do wsi w 1927 roku przybyły 4 polskie rodziny, i de facto byli to jedyni Polacy we wsi.
W tym czasie we wsi działał młyn, szkoła, cerkiew filialna, karczma, stał nieduży dwór.

Na cerkwisku. Powyżej, za drzewami jest cmentarz.

Mieszkańcy mieli szczęście - uniknęli zniszczeń zmagań pierwszowojennych, sami również nie aspirowali do przyłączenia do ZURL-u więc ze strony władz polskich również nie spotkały ich żadne nieprzyjemności. Wieś zdawałoby się, mogła się spokojnie rozwijać. W roku 1939 liczyła 270 mieszkańców (w tym 230 Rusinów) mieszkających w 42 domach.

Spokojne życie skończyło się w 1945 roku, po zakończeniu wojny. Po odejściu z tych terenów przyszły banderowskie sotnie ze wschodu. Zasiliły je świeże siły - dotychczasowi funkcjonariusze policji pomocniczej i żołnierze z SS Galizien, dezerterujący masowo na rozkaz OUN-B. Tereny te zamierzano włączyć do tzw. Zakoerzońskiego Kraju. Jednak w dużej mierze tutejsi Rusini planów tych nie popierali - im dalej na zachód, tym UPA, a co za tym idzie i OUN mieli mniejsze poparcie. Jednak tutejsi Polacy w obawie przed UPA wyjechali stąd w 1946 roku. W tym samym czasie wysiedlono również pozostałych mieszkańców. Zabudowania, w tym dwór, spalili banderowcy. W ten sposób UPA starało się uniemożliwić zasiedlenie tych terenów osadnikami polskimi. Postąpiono tak z wieloma wsiami rusińskimi. Jednak było cios o podwójnych skutkach - uniemożliwiono później powrót rodowitym mieszkańcom. Argumentem na odmowę zgody był dla władzy.. brak obiektów mieszkalnych. I tak Kamienne pozostało niezamieszkane.

Cmentarz wiejski.


Po wojnie zbudowano tu prywatne gospodarstwo. Stoi samotne, a same tereny wsi obecnie to w większości własność prywatna. Po wojnie tereny wsi częściowo porosły lasami i nieużytkami. Cerkiew rozebrano z nakazu władz już w 1947 roku. Cmentarz przez wiele lat niszczał, dopiero w 2 połowie lat 90 wzbudził zainteresowanie ludzi. Kamienne zdało się zostać zapomniane przez ludzi i pewnie popadłoby w niepamięć. Pamiętamy bowiem o wysiedleniach Łemków żyjących w kapryśnym Beskidzie Niskim, pamiętamy o tragedii Bojków, jednak zdajemy się zapominać o tym, że i w innych miejscach Rusini doświadczyli podobnego losu. Większość z nich nie zawiniła państwu. Byli zwykłymi mieszkańcami, stroniącymi od polityki i kłopotów. Zapewne niejeden z nich w czasie wojny walczył w Kampanii Wrześniowej bądź później w ruchu oporu..
Czy tutejsi mieszkańcy byli Rusinami czy Ukraińcami? Za tym drugim stają murem wszystkie organizacje ukraińskie, taką tezę głoszą też tablice umieszczone przy cerkwisku w 200 roku. Wtedy bowiem powstała wiodąca m. in. przez Kamienne ścieżka dydaktyczno - historyczna "Śladem Trzech Narodów". Nie jest zbyt dobrze znakowana, również informacje zawarte na tablicach w ważniejszych miejscach są często niezbyt poprawne, niemniej jest to ważny akcent - szansa na częściowe przynajmniej wyjście z cienia tutejszych wsi, dotkniętych tragedią wysiedleń.

Tutejsi mieszkańcy byli Rusinami. Tak o nich mówili Łemkowie żyjący w górach, tak też sami określali się zazwyczaj sami mieszkańcy. Nie była to jednocześnie góralska ludność łemkowska, jednak bardzo duże wpływy łemkowskie i poczucie jedności stawia (naszym zdaniem) mieszkańców Kamiennej i okolicznych wsi w gronie Karpatorusinów - a przecież sami Łemkowie, tak jak chociażby mieszkańcy Zakarpacia czy północnej Słowacji są częścią tej wspólnoty, coraz częściej nazywanej narodem. Jednak to są głównie nasze przemyślenia, nasza opinia.

Na terenie wsi jest kilka współczesnych budynków gospodarczych, w różnym stanie..

Jabłonie to już pamiątka po dawnych mieszkańcach.

Po wsi pozostało niewiele - cmentarz, na którym czytelne są jeszcze mogiły, chociaż stoją na nich już wyłącznie współczesne krzyże łacińskie. Wyjątek mogą stanowić dwa krzyże żeliwne, być może pochodzące z dachu rozebranej cerkwi.
Poniżej cmentarza, przy drodze, wieniec drzew znaczy miejsce po cerkwi. Na płaskim terenie z resztkami podmurówki stoją dwa krzyże, z czego jeden (uszkodzony) pochodzi z dachu cerkwi i stoi oparty o niewielką kapliczkę skrzynkową. Samo cerkwisko stoi na wzniesieniu, nad drogą, i otacza je wieniec starych drzew. W XXI wieku zbudowano przy cerkwisku drewnianą wiatę, gdzie zmęczeni spacerem, możecie przysiąść, odpocząć i zastanowić się nad dziejami tych ziem. Na stokach wzgórza Dziady, w gąszczu znajduje się kapliczka wzniesiona z łamanego kamienia - my jej nie szukaliśmy z braku czasu. Byliśmy tutaj pod koniec zimy, i mieliśmy pewne kłopoty z dotarciem, bowiem mapa którą się posługiwaliśmy była niedokładna i zanim wyłapaliśmy jej błędy, minęło sporo czasu. Dojść tu można albo drogą od Płonnej - wtedy czeka na Was bród na Płonce, którego suchą stopą przejść się nie da, albo też leśnymi drogami od Bukowska. Możliwe jest dojście lasem, z przysiółka Łazy prowadzi tu leśna droga. Warto jednak na pierwszy raz zaopatrzyć się w GPS, by znaleźć odpowiednią leśną drogę - później jest już łatwo. Inny wariant do spacer wspomnianą ścieżką dydaktyczną od cmentarza żydowskiego w Bukowsku. Ponoć i tędy nie jest łatwo - ale to dodaje spacerowi uroku. Mimo błota warto tutaj przyjść - nie spotkaliśmy żywej duszy, było cicho, spokojnie. Wiał od czasu do czasu silny wiatr - jakby chciał wskazać nam i przypomnieć, że stąpamy po skrzywdzonej ziemi...
Jeśli lubicie widokowe szczyty, to z wielu okolicznych wzgórz roztaczają się ładne panoramy. Tatry zapewne nie są stąd widoczne, ale za to ładnie prezentują się nieodległe przecież szczyty Beskidu Niskiego, Bieszczady, czy chociażby wszędobylskie wiatraki - te ostatnie robią na prawdę wrażenie.

Cóż, to chyba na tyle dzisiaj, mamy nadzieję że Wam się podobało. Zapraszamy na Pogórze Bukowskie, po tutejszych Rusinach (Dolinianach) pozostało wiele ciekawych pamiątek.

Do zobaczenia na szlaku!




Źródła inf.:
Kłos S., 2010, Krajobrazy nieistniejących wsi...
www.apokryfruski.org
www.genealogia.okiem.pl
skansen.sanok.pl
pl.wikipedia.org.

niedziela, 25 marca 2018

Oczami wędrowca - Wołtuszowa

Witajcie!

Dzisiaj chcemy Was zabrać do ciekawego miejsca, które mimo bliskości lubianego przez turystów i kuracjuszy Rymanowa-Zdroju, nie jest oblegane przez spacerowiczów. No, przynajmniej nie zimą.
Zapraszamy Was na krótki spacer po Wołuszowej.

Wołtuszowa znajduje się w dolinie jednego z potoków zasilających rzekę Tabor, ale zajmuje także częściowo północne stoki Działu ( 673 m n. p. m.). Wioska od północy graniczyła z opadającymi stokami wzgórza Zamczyska (588 m n. p. m.) a od zachodu sięgała niemal Deszna. Od wschodu wieś opierała się o bezimienne szczyty.

droga do Wołtuszowej z Rymanowa. Zimową porą przejście nią czasem to nie lada przeżycie...

Po lewe - cmentarz, po prawej - cerkwisko. Na wprost widać zaś "łemkowskie typy".

Trochę historii na początek:

Już same początki są ciekawe, ale i jednocześnie tajemnicze. Pierwsza wzmianka o wsi w dokumentach pochodzi już z 1470 roku. Wymieniono wtedy nazwę Valathoslava, a sama wieś była już wówczas dobrze funkcjonującą osadą. Trzeba wiec wnioskować, że powstała wcześniej, ale raczej nie wcześniej niż w 1 połowie XV wieku. Wioska, podobnie jak i okoliczne osady należała do dóbr właścicieli Rymanowa. Co ciekawe, już w 1 połowie XVI wieku miała tutaj znajdować się cerkiew, a Wołtuszowa stanowiła samodzielną parafię. Dopiero w XVIII wieku tą samodzielność utraciła, stając się częścią parafii w Desznie.

Nie była to nigdy duża wioska. Trudno się temu dziwić, patrząc na ukształtowanie terenu, w jakim osada powstała. Już pod tym względem osada jest godna uwagi, bowiem większość zabudowań usytuowano na stokach wzgórza, wzdłuż spływającego zeń potoku. Większość wiosek łemkowskich, jak wiadomo lokowano tymczasem w dolinach, na (w miarę) równym terenie. Z tego też i powodu Wołtuszowa nigdy nie była majętną osadą.


Cmentarz w Wołtuszowej (stan z roku 2016)

Mieszkańców nie było stać na utrzymanie cerkwi w nienagannym stanie. Po śmierci ostatniego parocha w 1748 roku świątynia zaczęła podupadać, co podczas wizytacji w 1761 roku stwierdził paroch Szklar, Aleksander de Unichow Stebnicki. Odnotował on wówczas, że cerkiew jest "wielce uboga i podła" - pewnie to miało wpływ po części na przeniesienie siedziby parafii do Deszna.

W roku 1785 mieszkało we wsi 134 grekokatolickich Rusinów. Liczba ludności mimo wszystko powoli wzrastała.
W roku 1879 mieszkało tutaj 153 grekokatolików, a w roku 1890 odnotowano tutaj  203 mieszkańców. Trzeba dodać, że liczba domostw nie przekraczała 30. Pod koniec wieku XIX działał tutaj młyn wodny, tartak i leśniczówka, a właściciele wsi - Potoccy posiadali dodatkowo niewielki folwark. W roku 1899 wzniesiono nową, drewnianą świątynię.

Wieś żyła spokojnie, ale biednie
Jednak musiała mieć w sobie "to coś", skoro po śmierci męża przeniosła się tutaj hrabina Anna z Działyńskich Potocka. Miało to miejsce na początku XX wieku. Zamieszkała wraz z dziećmi w dawnej leśniczówce, po wydzierżawieniu swojego majątku w Rymanowie.

Słynne "Łemkowskie typy" 


Hrabina spisywała wtenczas pamiętniki, dzięki czemu można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy o okolicy Rymanowa, w tym i o Wołtuszowej. Wspomina w nich m. in. o kiepskim stanie drogi do Wołtuszowej, oraz o dobrych stosunkach z mieszkańcami wsi. Dawniej można było jeszcze ponoć zobaczyć pozostałości podmurówki owej leśniczówki (budynek miał być na Wilczej Polanie) ale obecnie nie sposób nic tam zobaczyć.

Przed wybuchem Wielkiej Wojny w Wołtuszowej zaczęto poszukiwać ropy naftowej i gazu ziemnego. Syn Anny i Stanisława Potockich, dr Jan Potocki w maju 1914 roku zezwolił Galicyjskiemu Karpackiemu Towarzystwu Naftowemu na wykonanie tutaj dwóch odwiertów. Kopalnia funkcjonowała do roku 1925, ale nigdy nie odnotowała dużego wydobycia. Na pamiątkę tego, przy jednym z szybów ustawiono stary kiwon, przeniesiony z zamkniętej kopalni w Klimkówce. Na potrzeby wydobycia zbudowano też w Wołtuszowej m. in. kuźnię i budynek mieszkalny dla pracowników. Co ciekawe, w międzywojniu hrabia Jan Potocki chciał zbudować w Wołtuszowej "jezioro zaporowe" na potoku Czarny, jednak prace przerwano.

Spacer w kierunku Działu

I spojrzenie ze stoków w kierunku Wzgórz Rymanowskich

W przededniu rozpoczęcia II wojny światowej było we wsi 28 domów. Sama wojna nie przyniosła tutaj szkód materialnych. Ale jej koniec zwiastował zarazem koniec istnienia miejscowości. Pod wpływem sowieckiej agitacji mieszkańcy opuścili wioskę w 1945 roku, i wyjechali w rejon Tarnopola. Ponoć każdy odchodząc, zabrał ze sobą coś z cerkwi..
Miejsce ludnosci łemkowskiej mieli zająć Polscy osadnicy, m. in. zamieszkały tutaj rodziny z okolicznych wsi, zniszczonych podczas walk w 1944 roku. By uniemożliwić zasiedlenie wioski Polakami, bandy UPA spaliły w 1946 roku zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Zginęło wówczas 2 osadników Polskich. Z pożogi ocalała tylko cerkiew, a wieś opustoszała, zaczęła porastać samosiejkami.. Co do cerkwi - rozebrano ją w roku 1953. Świątynia nosiła wezwanie Opieki Matki Bożej. Była to świątynia drewniana, kryta dachem kalenicowym - świątynia wzniesiona w typie zachodnio - łemkowskim lub może przejściowym, trudno to stwierdzić - jej rysunek można zobaczyć np. tutaj.

Po wojnie jakiś czas gospodarowali tutaj pasterze, wypasając swoje owce i częściowo chroniąc krajobraz przez sukcesją wtórną. W roku 1996 wieś włączono w skład Rymanowa - Zdroju.

Pozostałości krzyża z końca XIX wieku

Ciekawe są widoki ze stoków Działu.


Co pozostało do dzisiaj?

Niewiele. Przetrwał zniszczony cmentarz - jest na nim kilka zniszczonych, kamiennych nagrobków. Obiekt otoczono żerdziami w 1990 roku. Na cmentarzu jest też chrzcielnica z cerkwi, a także wysoki, drewniany krzyż współczesny. Kilkanaście metrów od cmentarza znajduje się cerkwisko - łatwo je dostrzec, bo otacza je wieniec wielkich, dorodnych lip i dębów. Na/przy cerkwisku znajduje się miejsce na ognisko, ławeczki..  Ogólnie Wołtuszową zagospodarowano "turystycznie". Jest tutaj kilka ścieżek spacerowych. Wszystko fajnie dla kuracjusza, ale dla kogoś, kto lubi piękno natury już nie do końca - bo dużo jest tablic i znaczków, nie do końca z tą naturą współgrających...
Ciekawostką są figury stojące przy cerkwisku. Wykonane są z drewna a przedstawiają m. in. "typy łemkowskie" czy beskidników. Taka ciekawa odmiana.
W Wołtuszowej znajduje się też cokół po przydrożnym krzyżu, z datą 189(1) prawdopodobnie. Jest przy szlaku JAGA-KORA wiodącym na szczyt Działu. To jedyny zachowany przydrożny krzyż, a wł jego fragment. Jednak ktoś usilnie widział w nim kapliczkę, i jakiś czas temu postawił nań białą figurkę Matki Boskiej, a całość niezbyt estetycznie "przykleił" jakąś zaprawą bądź gipsem. Wygląda to teraz nieciekawie, na szczęscie mamy zdjęcia sprzed tej, chciało by się rzec, profanacji...
Ze stoków jest ciekawy widok m. in. na słynne wiatraki rymanowskie. Zobaczyć też można na terenie wsi (wiosną, jesienią lub ewentualnie słabą zimą) pozostałości po dawnej zabudowie wiejskiej - studnie, piwnice, podmurówki... A fani przyrody mogą podejść jedną ze ścieżek do pomnikowej lipy, "Królowej Wołtuszowej". Drzewo dość pokaźne, trzeba to przyznać, chociaż zimą wygląda trochę smętnie.
Polecamy też spacer na wzgórze Zamczyska (568 m n. p. m.) - tam miał stać pierwszy zamek rymanowski. Zapewne był to rodzaj wieży mieszkalnej, gródka stożkowatego albo dworu obronnego, niemniej na zdjęciach LIDAR można zobaczyć coś na kształt zarysu wału. Warto samemu to sprawdzić ☺

Nie jest trudno trafić do Królowej Wołtoszowej

Latem musi robić na pewno lepsze wrażenie..

Wołtuszowa jest ciekawym przystankiem na szlaku GSB z Rymanowa - Zdroju do Wisłoczka. Tutaj można sobie odpocząć w cieniu lip, pozwiedzać teren wsi, a potem ruszyć na niezbyt wymagającą trasą dalej. Przez teren wsi wiedzie wspomniany już szlak JAGA-KORA. Właśnie m. in.  przez Wołtuszową w czasie II wojny światowej przemieszczali się kurierzy podziemia z wiadomościami (i nie tylko) do lub też z Anglii. Trasa wiodła do Wisłoczka, i dalej, aż na Węgry. Szlak kurierski wiedzie oczywiście trasą uproszczoną, dopasowaną do potrzeb turystyki - w praktyce kurierzy nie mieli wytyczonej ściśle ścieżki, po prostu przedzierali się od jednego punktu do następnego, gdzie mieli "pewne" miejsca kontaktowe. Były to działania bardzo niebezpieczne, gdyż na kurierów czyhały nie tylko stacjonujące w rejonie oddziały niemieckiego wojska czy żandarmerii, ale także policja ukraińska czy też zdrajcy współpracujący z gestapo i policją niemiecką...
Mamy też dobre wieści dla fanów białego szaleństwa - zimą można tutaj podreptać na nartach biegowych. Teren, chociaż górzysty, wygląda całkiem przyjaźnie.

Studnia, jedna z nielicznych pamiątek po mieszkańcach

Zawalone w większości piwnice, fragmenty podmurówek, studnie - taka jest dziś Wołtuszowa.

Tak więc czy warto tu zajrzeć? Na pewno. Dzisiejsza Wołtuszowa to łąki i lasy. Szczególnie polecamy to miejsce tym, którzy swoją przygodę z Beskidem Niskim dopiero zaczynają. Można tu też wpaść na niedzielny spacer z rodziną, pospacerować, pooglądać okolicę. Chyba każda pora roku jest dobra - my np. byliśmy tu w jedną z zim, tych słabszych zim trzeba dodać. Ale warto było, chociaż wiatr był niemiłosierny. Co prawda nasycenie tablicami informacyjnymi, szlakowskazami etc. może trochę przerażać, jednak rekompensują nam to piękne krajobrazy i przyroda.

Jeszcze tylko jedna ciekawostka. Na mapie zobaczycie nazwę Wilcza Polana. Wzięła się stąd, że po wojnie tutaj zwabiano wilki i strzelano do nich bez pardonu. Ponoć było ich wtedy bardzo, bardzo dużo.

Tym lekko makabrycznym akcentem kończymy, i pozdrawiamy Was serdecznie!





Źródła inf.:
Kłos S., 2010, Krajobrazy nieistniejących wsi. Roztocze, Pogórze Przemyskie, Bieszczady, Beskid Niski
Grzesik W., Traczyk T., Wadas B., 2012, Beskid Niski od Komańczy do Wysowej
wwwwoltuszowa.pl
www.beskid-niski.pogorze.pl
www.info-rymanow.pl
zamki.res.pl