Zanim wejdziesz, przeczytaj :)

1) Materiały wykorzystane przez nas ( zdjęcia, rysunki, opisy ) służą tylko celom dydaktyczno - informacyjnym, nie czerpiemy z działalności żadnych korzyści. Wykorzystujemy materiały zarówno własne, jak również pozyskane w internecie, lecz tylko by ukazać czytelnikom piękno naszego świata :). Materiał internetowy pozyskujemy legalnie (nie jest on zastrzeżony prawami autorskimi, pochodzi ze źródeł masowych i edukacyjnych) - nie kradniemy niczyjej pracy. Jeśli jednak znajdziesz u nas swoje materiały bez wyraźnej zgody (mogło zdarzyć się niedopatrzenie z naszej strony) i poczujesz się urażony - prosimy, poinformuj nas, a natychmiast znikną one z naszych łamów :)
2) Blog nie ma charakteru naukowego. Jest to strona popularyzatorska. W miarę naszych możliwości (i ponieważ historia to nasze hobby) staramy się jak najwięcej umieszczać informacji historycznych oraz korzystać z literatury tematycznej, niemniej nie gwarantujemy "nieomylności" :)
3) Ilustracje opatrzone znakiem wodnym są naszą prywatną własnością. Jeśli znalazłeś tutaj przydatną ilustrację - napisz do nas. Podobnie rzecz ma się z zamieszczanymi tekstami.

Komentarze

Przywracamy możliwość komentowania wpisów na blogu. Oczywiście przypominamy, że komentarze anonimowe nie będą mogły liczyć na odpowiedź :)
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Rotunda. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Rotunda. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 29 lipca 2018

Oczami wędrowca - Rotunda

Witajcie,
dzisiaj zabieramy Was na jedno z wzgórz w Regetowie, które przez ostatnie lata bardzo się zmieniło. Mowa tu o Rotundzie, mierzącej771 m n.p.m. Znajduje się ona w tym samym paśmie co Dział (Dił) 712 m n.p.m. i Jaworzyna Koniecznańska 881 m n.p.m. Góruje nad doliną potoku Regietówka. Od wschodu zaś u jej stóp przepływa jeden z większych cieków w okolicy - Zdynia.


Zimowa trasa na Rotundę...

"Dwie wieże" - tutaj to hasło nabierało innego znaczenia. Ale podobnie jak tolkienowsie dzieło, również zapierały dech.


Sama nazwa wzgórza wzięła się od jej kształtu. Jak wiadomo rotunda to budowla na planie koła. Opisywana góra jest właśnie takim wysokim zgrabnym szczytem o spłaszczonym wierzchołku o owalnym wierzchołku.  Niestety jak spora część wzgórz na Beskidzie Niskim jest zalesiona, choć tak wcześniej nie było.
Sam szczyt został zniwelowany zapewne jeszcze kilka wieków temu przez okolicznych pasterzy. Jak wiadomo tereny te zasiedlała głównie ludność wołosko - ruska, zajmująca się wypasem. Po odpowiednich zabiegach góra stała się idealnym wręcz pastwiskiem. Z tego też powodu nie była zalesiona - zwierzęta na to nie pozwoliły ;)

Bliższa nam, nowożytna historia związana z tym szczytem na trwale zapisała się w pamięci ludzkiej.
Jak wspomniano, Rotunda była szczytem niezalesionym, dość płaskim, a na dodatek jednym z wyższych w okolicy. Ten, kto panował na Rotundzie, miał wgląd na duży obszar terytorium. Siły austro - węgierskie usadowiły się tutaj po klęskach poniesionych w walce armią carską i wytrwały do 2 połowy marca 1915 roku. Wtedy to wzgórze oddano bez walki, co było wynikiem silnej ofensywy Rosjan, i wynikłej z tego częściowej dezorganizacji w szykach wojsk cesarskich. Dość szybko sztaby austro - węgierski otrząsnął się i zrozumiał swój błąd, jednak teraz jego naprawa musiała kosztować już drogo - zapłacić musieli żołnierze, krwią. Do odbicia wzgórza skierowano zaprawiony w boju, elitarny 1 pułk Strzelców Tyrolskich. Żołnierze Ci mieli już za sobą m. in. walki z siłami włoskimi. Do ataku przystąpiono 27 marca 1915 roku. Mimo zaciętości i odwagi tyrolczyków, atak został przez Rosjan odparty. Leżący jeszcze grubymi warstwami śnieg, strome, na ogół odkryte stoki, i dobrze przygotowane do obrony pozycje rosyjskie, najeżone karabinami maszynowymi - wszystkie te czynniki nie pozwoliły strzelcom wykonać powierzonego im zadania. Wielu poległo lub zmarło z ran. Rosjanie zaś urządzili sobie tutaj małą twierdzę, i mieli dzięki niej wgląd m. in. do austro - węgierskich transportów zaopatrzenia ciągnących przez przełęcz Małastowską.. Wzgórze to wróciło we władanie żołnierzy C.K. dopiero 02.05.1915 roku - Rosjanie .... oddali je bez walki.


Rotunda przed nami... Idziemy z Regietowa Wyżnego



Po ciężkich walkach pierwszo wojennych które miały miejsce na tym terenie w 1915 roku, postanowiono wybudować tu cmentarz. I to nie byle jaki, bo reprezentacyjny. W planie założono, że będąc na tej nekropolii będzie się widziało cmentarz nr 48 znajdujący się na wzgórzach Jaworzynki. Miało to na celu pokazanie okropieństwa wojny. Wynikało to też z potrzeby uczczenia wielkiego zwycięstwa (bitwa pod Gorlicami), które mogło podbudować, scalić wielonarodowe, ale bardzo słabe państwo. Dodatkowo należało uporządkować pola bitew, zebrać szczątki i uporządkować prowizoryczne mogiły. Z czasem jednak, po II Wojnie Światowej, wzgórza zarosły roślinnością i nie można już dziś dostrzec cmentarzy z daleka.
Jak wiadomo wszystko niszczeje, a drewno poddane warunkom atmosferycznym nie jest wyjątkiem.
A właśnie cmentarz na Rotundzie jest cały z drewna, jedynie ogrodzenie powstało z kamienia. Jest on uznawany za jedno z najznakomitszych dzieł Dusana Jurkovica - słowackiego architekta. Składał się pierwotnie z pięciu wież stylizowanych na gontyny zwieńczonych krzyżami. Środkowa najwyższa z nich miała wysokość 16 metrów, a okalające ją po 12 metrów. Na podstawie centralnej wieży można było odczytać inskrypcję:

KLAG NICHT, DASS UNSER
GRAB DER STURM UMHEULT
AUF DIESER EINSAM
MENSCHENEFREN HOHE 
HIER SIND DEM RUF DER
EWIGKEIT WIR NAHER, UND FRUHER
WIRFT ARMORGENDLICH DIE
SONNE IHR PURRURFAHRTUCH
LEUCHTEND UBER UNS

NIE UŻALEJCIE SIĘ, ŻE  WOKÓŁ NASZYCH 
GROBÓW HUCZĄ WICHRY
NA TYM SAMOTNYM WZGÓRZU
DALEKIM OD LUDZI
TU BLIŻEJ JESEŚMY
WEZWANIU WIECZNOŚCI, TU
KAŻDEGO RANKA 
SŁOŃCE WCZEŚNIEJ NAS KRYJE
CAŁUNEM PURPURY

Na cmentarzu znajdują się 4 mogiły zbiorowe i 20 pojedynczych. Spoczywa tutaj 42 austro - węgierskich i 12 rosyjskich żołnierzy. Same groby ułożone są w symetryczny do ogrodzenia krąg, a na nich stoją krzyże łacińskie i dwuramienne krzyże z daszkiem.

Mamy już trzy wieże! 
Pozostałosci wspomnianej wieży triangulacyjnej (?)

Od chwili gdy go postawiono nikt się o niego nie troszczył. W maju 1979 wieże były jeszcze oszalowane. Natomiast rok później zostały tylko ruiny trzech z pięciu wież. Mimo wpisania do rejestru zabytków nie podjęto żadnych prac konserwatorskich.
W osiemdziesiątą rocznicę Bitwy Gorlickiej  (1995 r.) poczyniono starania by przywrócić cmentarzowi dawny blask. Dzięki pomocy Austriackiego Czarnego Krzyża zaczęto oczyszczanie terenu cmentarza. Jakiś czas później zawiązano Stowarzyszenie Społeczny Komitet Odbudowy Cmentarza Wojennego na Rotundzie. W roku 2004 przy pomocy Austriackiego Czarnego Krzyża udało się wykonać tabliczki memoratywne i nowe krzyże. W 2008 roku zrekonstruowano jedną z wież a w 2009 kolejną.  W 2014 została ukończona rekonstrukcja trzeciej wieży której fundamenty zrobiono rok wcześniej. W 2016 roku zostały odbudowane dwie ostatnie wieże.

I tak oto niemałym wysiłkiem udało się przywrócić cmentarz do stanu pierwotnego.

Pamiętamy po części etapy odbudowy tego pięknego cmentarza. Pierwszy raz to miejsce dane było mi (Kubie) poznać w gimnazjum, kiedy przechodziliśmy tędy ze szkolną wycieczką. Młody człowiek był, głupi, i niezbyt się tym faktem interesował. A nikt się nie kwapił by temat poruszyć. Jak przez mgłę pamiętam sterczące kikuty w miejscu dawnych wież. Do dziś żałuję, że nie miałem wówczas aparatu.. Kolejny raz pojawiliśmy się tutaj już razem, ale miało to miejsce dopiero w roku 2012. Był to grudzień, śnieg miejscami po pas i wyżej - ale warto było się męczyć, bo widok na szczycie zachwycał - dwie wieże stały dumnie pośród oszronionego lasu. niestety 3 kolejne czekały na swój "dzień". Kiedy znów tu zajrzeliśmy, fundamenty pod kolejną wieżę już były wylane, przygotowano też kamienną podmurówkę. Kolejna nasza wizyta, i - już trzy wieże były gotowe, a pod kolejną przygotowano już miejsce. Ostatni raz zaglądaliśmy tutaj wiosną 2018 roku. Cmentarz prezentował się bardzo majestatycznie. Po wielu latach starań i ciężkiej pracy wielu ludzi, pochowani tutaj żołnierze mają godne miejsce spoczynku. Oby tylko nie brakło sił i środków do opieki nad odbudowanym z takim trudem cmentarzem.

I koniec historii. Można powiedzieć "happy end" - stoją wszystkie wieże. Pięć wież..

Przez szczyt Rotundy wiedzie czerwony Główny Szlak Beskidzki (do 2000 roku wiódł on stokiem góry). Marsz na tym odcinku daje nieco w kość, ale też i jest bardzo przyjemny. Niższe partie góry porasta las mieszany, jesienią bardzo kolorowy. Wyżej zaś przeważa buczyna - buki dumnie pną się do góry. Ciekawe wrażenie robią ich jasne, aż błyszczące pnie. Szlak czerwony, wespół z czarnym szlakiem cmentarnym pną się do góry momentami prosto, "pod prąd".Niestety Rotunda zmienia się w ostatnich latach. LP przeprowadziły stokami góry szeroką drogę leśną, stworzoną w celu wywózki tutejszego bogactwa - drewna. Koło bazy SKPB Warszawa, w miejscu dawnej kładki wznosi się teraz wielki,betonowy most. Nie taki Regietów pamiętamy. Ale mamy nadzieję, że i Rotunda, i okolica zachowa swoje piękno.
Kto był na szczycie zauważył zapewne dziwne elementy metalowe koło wieży - są to pozostałości wieży triangulacyjnej, którą tutaj postawiono.

Rotunda jest jednym z takich kultowych miejsc w Beskidzie Niskim. Zapewne m. in. z powodu tutejszego cmentarza - jest to drugi najczęściej odwiedzany (po cmentarzu na Przełęczy Małastowskiej) cmentarz z Wielkiej Wojny w Beskidzie Niskim. Ale sama w sobie góra ma coś wyjątkowego. Nie tylko krwawa historia przyciąga ludzi - sam szczyt również..
Warto tutaj zaglądać. Podejście, chociaż miejscami lekko strome, jest bardzo przyjemne. Zachęcamy Was do tego gorąco - szczególnie teraz, latem. Tym bardziej, że u stóp góry, w Regietowie Niżnym, gospodarzy latem baza namiotowa SKPB Warszawa. Wyśpicie się w suchym namiocie, napijecie wrzątku z miętą - czego chcieć więcej? Przecież nie internetów :)

Pozdrawiamy!





Źródła inf.:
Luboński P., 2012, Beskid Niski. Przewodnik dla prawdziwego turysty
J. Majewski Cmentarze z I Wojny Światowej w Beskidzie Niskim i na Pogórzu
www.wikipedia.org
www.polskiekrajobrazy.pl

niedziela, 11 grudnia 2016

Okiem wędrowca - Regietów Niżny

Witajcie!
Jakiś czas temu pisaliśmy o nieistniejącym już dzisiaj Regietowie Wyżnym. Dzisiaj na łąkach pasą się tam konie... Pewnie część z Was pamięta ten wpis. A kto nie czytał - zapraszamy do lektury oczywiście 😊
Na szczęście Regietów nie został całkiem wymazany z mapy. Przetrwał bowiem Regietów Niżny.
Ta niewielka dziś osada leży nad potokiem Regetówka, przy skrzyżowaniu dróg do Smerekowca i Skwirtnego. Od wschodu wieś zamykają stoki słynnej góry Rotunda, z niedawno odnowionym cmentarzem wojennym, a od zachodu do wsi opadają stoki Skałki (820 m n. p. m.).

Całkiem blisko bazy namiotowej


Standardowo zaczniemy od historii.
Wieś powstała w połowie XVI wieku. Kiedy dokładnie, źródła nie podają. Na pewno jednak musiała istnieć przed 1597 rokiem, bowiem na terenie dzisiejszej Słowacji lokowano wioskę nazwaną Regetov (obecnie Regetovka). Osadnicy i zasadźca mieli pochodzić z terenów Polski. Oni też przynieśli nazwę wsi.
Ciekawy jest fakt, że sam potok nad którym wioska powstała, znany był już w 1359 roku jako Rzegethow. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od słowa rzegotać. I fakt, idąc szlakiem czy drogą wzdłuż potoku można stwierdzić, że momentami lubi hałasować.

Wiele z faktów tutaj przytoczonych wcześniej przedstawialiśmy w opisie Regietowa Wyżnego. Nic dziwnego, wszak trudno jest rozdzielić losy obydwu wiosek...
Oficjalnie w dokumentach Regietów (Regetów) pojawia się dopiero w 1623 roku. Rejestr poborowy z 1629 roku wspomina, że we wsi były 3 gospodarstwa i młyn wodny. W tym czasie wioska była częścią parafii w Zdyni, a była własnością rodziny Wielopolskich.
Wkrótce stała się własnością Stanisława Drzewosza. I tutaj ciekawostka. Otóż w 1648 roku na dwór Drzewosza w Regetowie napadli beskidnicy. Zamierzali zabić szlachcica. Miał on jednak szczęście, bo akurat wtenczas w dworze był nieobecny...

"Za naszej młodości" o u nas bywało podobnie...


Obydwie wsie się rozwijały, de facto bez oficjalnego podziału na "Górną" i "Dolną" część. W roku 1786 obydwie wioski zamieszkiwało łącznie 619 grekokatolickich Rusinów. Należy zaznaczyć, że ludniejszy był w tym czasie Regietów Niżny. Liczba ta wzrosła do 695 grekokatolików w roku 1795.

W roku 1888 w Regietowie Niżnym było 50 domów, i mieszkało 294 mieszkańców: 284 grekokatolików (Rusinów), 4 katolików rzymskich oraz 6 Żydów. Wtedy to już ludniejszy był Regietów Wyżny. W nim też była siedziba parafii, do której także należał Regietów Niżny.
Wieś rozwijała się spokojnie, raz lepiej raz gorzej, chociaż warunki życia były trudne. Górskie gleby nie sprzyjały rolnictwu, a ostry klimat nie raz dawał się we znaki, szczególnie na przednówku...
Złe czasy przyszły wraz z XX wiekiem. Prawdziwym kataklizmem dla mieszkańców był wybuch I wojny światowej.

Regietów Niżny był bowiem areną licznych walk między oddziałami cesarskimi i carskimi. Rotundę zajęli Rosjanie. Elitarne oddziały tyrolczyków próbowały odbić szczyt z rąk nieprzyjaciela, ale gęsty ogień broni maszynowej i głęboki śnieg nie pozwolił im wykonać rozkazu. Wieś znalazła się w pasie "ziemi niczyjej", plądrowanej przez patrole obydwu armii. Podczas walk toczonych tutaj od zimy 1914 roku aż do maja 1915 spłonęła większość zabudowy wsi. Ludzie stracili dorobek życia, zapasy żywności, trzodę.. Jednak wieś odbudowano, odżyła.  Oprócz tego z obydwu wsi do Thalerhoffu wywieziono 34 osoby, z czego trzy zmarły.




Problemem stała się nowo powstała granica Polsko - Czechosłowacka, od 1918 roku rozdzielające rodziny i przyjaciół, dotychczas swobodnie mogących się spotykać. Trudno było przywyknąć do nowej sytuacji mieszkańcom przygranicznych terenów. Teraz potrzebowali przepustek, by udać się na "drugą stronę".
Ale sobie tylko znanymi drogami Łemkom udawało się nierzadko przekraść na drugą stronę z towarem i wrócić z potrzebnymi materiałami. Pierwsze powojenne lata były bowiem ciężkie, a nowo odrodzone państwo nie zawsze mogło wspomóc mieszkańców...
W roku 1921 naliczono tutaj 297 Łemków wyznania unickiego i 9 Żydów.
W latach 30 do Regietowa Niżnego dotarły echa Schizmy Tylawskiej. w 1930 roku niemal wszyscy mieszkańcy Regietowa Niżnego przeszli na prawosławie. Na potrzeby wiernych wzniesiono niewielką kaplicę, tzw. czasownię, w której odprawiano nabożeństwa. Przetrwała ona do dziś. Jest to niska, drewniana budowla, z zewnątrz otynkowana. Z czasem ją rozbudowano o zakrystię i przedsionek. Mieszkańcy próbowali przenieść do niej część wyposażenia z cerkwi unickiej w Regietowie Wyżnym. Wywołało to spory między żyjącymi dotychczas zgodnie mieszkańcami.
Ogółem w obydwu wsiach w 1936 roku naliczono 112 mieszkańców wyznania prawosławnego.
W 1939 roku wybuchła II Wojna Światowa. Wieś znalazła się w rękach niemieckich, założono tutaj placówkę Grenzschutzu. Utrudniała ona działalność Łemkom. A Łemkowie oczywiście.... przechodzili nielegalnie granicę. Do Słowacji zanosili sól, skóry i uprzęże, a wracali z tytoniem, cukrem i kropką. Ten swoisty przemytniczy szlak nazywano: tytoniowa ścieżka -  duhanska put. Zdarzało się, że Niemcom udało się zdybać przemytników. Wtedy zabierali im towary. A bywało i gorzej...
Kaplica prawosławna, wzniesiona w latach 30 XX wieku


... a obok niej nowa cerkiew, nawiązująca bryłą do cerkwi w Regietowie Wyżnym, przeniesionej do Żółkiewki

Już w 1940 roku wyjechało z obydwu wsi kilkanaście rodzin na sowiecką Ukrainę. W roku 1944 przybyło tutaj kilkanaście rodzin z rejonu Dukli. Okolice tamte zostały zniszczone w trakcie walk. W 1945 roku na Ukrainę wyjechało z Regietowów 26 rodzin, podbudowanych agiracją o dobrobycie na Ukrainie.
Szybko w Regietowie Wyżnym pojawiło się WP, atakowane kilkakrotnie  przez oddziały UPA, stacjonujące w okolicznych lasach. Ostatecznie obydwie wsie opustoszały w 1947 roku, w ramach Akcji Wisła.
Regietów Niżny miał trochę szczęścia, bowiem tutaj założono PGR. Zbudowano betonowe bloki mieszkalne, zabudowę gospodarczą, ściągnięto nowych osadników - robotników.
Pierwsi Łemkowie zaczęli wracać tutaj w 1957 roku. I szybko podjęli się remontu nadwątlonej kaplicy prawosławnej. Urząd Powiatowy w Gorlicach zaplombował kaplicę i remontu zakazał. Jednak po interwencji sołtysa wsi i księdza z Hańczowej, zezwolono na remont i działalność kaplicy.


widok na budynki stadniny "Gładyszów"


Po upadku PGR, w jego dawnych budynkach otwarto stadninę koni "Gładyszów". Dziś przoduje ona w hodowli hucułów - silnych, małych, odpornych koni.
Wzniesiono też w Regietowie Niżnym, zaraz obok dawnej czasowni cerkiew. Jej bryła wzorowana jest na cerkwi z R. Wyżnego, przeniesionej do Żółkiewki. Oszalowana deskami, wygląda bardzo ładnie, i wkomponowała się idealnie w krajobraz. Trudu budowy podjęła się niewielka parafia, licząca zaledwie 11 rodzin. Cerkiew nosi wezwanie Św. Michała Archanioła. Kamień węgielny pod budowę wmurowano w 2008 roku.
Idąc w stronę R. Wyżnego, u stóp Rotundy, za potokiem, natkniecie się na sympatyczne miejsce - studencką bazę namiotową, prowadzoną w okresie wakacyjnym przez SKPB Warszawa. Można tu odpocząć, napić się mięty, przespać w namiocie. I to całkiem tanio! Bardzo klimatyczne miejsce, polecamy. Co prawda ostatnio LP zbudowały koło bazy wielki most na Regetówce, a po stokach Rotundy poprowadziły szeroką drogę do zrywki drewna, niemniej mamy nadzieję, że nie zmieni to zasadniczo klimatu tego miejsca. A będąc tutaj - wdrapcie się na Rotundę, pomódlcie na grobach poległych żołnierzy...



Przechadzając się po Regietowie Niżnym zobaczycie i stare chyże, i przydrożne krzyże, kapliczki, i w końcu - pasące się bydło, gęsi, konie . . . Kilka lat temu takie widoki można było zobaczyć i na naszych podwórkach... Mieszka dziś tutaj nieco ponad stu mieszkańców. Jest też droga asfaltowa, prowadząca aż do "starego" cmentarza w Regietowie Wyżnym, służącego prawosławnym mieszkańcom do dzisiaj...

Na pagórku, w pobliżu drogi do Regietowa Wyżnego znajduje się cmentarz parafialny, założony w 1 połowie XX wieku. Funkcjonuje do dzisiaj.


Wjeżdżajac do Regietowa powita Was miły akcent - dwujęzyczna tablica z nazwą wsi: po Polsku i po Łemkowsku. I chociaż ostatnio były różne incydenty, związane z niszczeniem takich tablic, to dla nas jest to widomy znak, że Łemkowie wciąż tutaj są, że Łemkowyna wciąż istnieje.





Źródła inf.:
Grzesik W., Traczyk T., Wadas B., 2012, Beskid Niski, od Komańczy do Wysowej
Luboński P.,(red.), 2012, Beskid Niski. Przewodnik dla prawdziwego turysty
Budzyński Z., 1995, Struktura terytorialna i stan wiernych Kościoła unickiego na Łemkowszczyźnie w XVIII wieku
www.eleos.gladyszow.org/regietow



niedziela, 25 września 2016

Regietów Wyżny - wieś, której nie ma

Witajcie,

dzisiaj chcemy zabrać Was do jednej z najpiękniejszych dolin w Beskidzie Niskim, do miejsca wręcz kultowego. Odwiedzimy dolinę nieistniejącej wsi Regietów Wyżny.

Regietów (lub Regetów) Wyżny leży w dolinie potoku Regetówka, zaczynającego swój bieg na stokach góry Obycz. Wieś graniczyła od północy z Regietowem Niżnym, a od południa zamykała ją przełęcz Regietowska, znajdujaca się już na granicy polsko - słowackiej. Dolinę wsi zamykają szczyty: Rotunda (777), Dział (721) od zachodu i Kozie Żebro (847) z Jaworzynką (867) od wschodu.

idąc przez Regietów Wyżny od przełęczy Regietowskiej

Niewiele wiadomo o historii Regietowa Wyżnego. Przyznać nawet trzeba, że dzieje tej wioski były związane z sąsiednia miejscowością - Regietowem Niżnym. Przez wieki bowiem obydwie wioski stanowiły jedną miejscowość. Pierwsze wzmianki o Regietowie pochodzą z 1595 roku,  wieku, niemniej niemal pewne jest, że wieś powstała wcześniej- sugeruje to wieś Regetovka na Słowacji - wieś o XVI - wiecznych korzeniach, prawdopodobnie założona przez zasadźców z polskiej strony.
Co ciekawe, sam potok który dał nazwę wsi w Polsce, wzmiankowany jest w przywilejach nadawanych przez Kazimierza Wielkiego dla Jana Gładysza 1359). Wspomniana jest tam nazwa potoku Rzegothow. Jednak nie należy tego wiązać z obecnością stałego osadnictwa w dolinie potoku.
O zabudowie na terenie późniejszej wsi Regietów Wyżny znajdujemy informacje pochodzące z XVII wieku. Ten okres można więc "nieoficjalnie" uznać za początki wsi.
Właściwie teren ten rozwijał się spokojnie, i omijały go większe zawieruchy dziejowe doby nowożytnej. w 1767 roku Regietów (jeszcze liczony "razem") liczył 543 mieszkańców wyznania greckokatolickiego. 20 lat później, w 1786 roku było ich już 619, a w roku 1795 żyło w Regietowie 695 osób wyznania greckokatolickiego (Łemków). Była to więc duża wieś, szybko się rozwijająca.

cokół. dawniej podstawa krzyża, z 1894 roku

Regietów Wyzny jest dzisiaj wielkim pastwiskiem - pasą się tu całe stada hucułów

Regietów Wyżny wyodrębnił się jako samodzielna wieś właściwie dopiero w XIX wieku. Do tego czasu ludniejszy był ten "Niżny". Nic dziwnego, tam wszak były zdecydowanie lepsze warunki do życia. Co ciekawe, Regietów Wyżny stał się później siedzibą parafii
Według "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" z 1888 roku w Regietowie Wyżnym mieszkało 536 grekokatolików (Łemków) i 11 Żydów w 87 domach. Wymieniona jest również szkoła ludowa i siedziba parafii (obejmującej także Regietów Niżny i Skwirtne). Wtenczas już ludniejszy był właśnie Regietów Wyżny - w Niżnym mieszkało 294 osoby- 4 rzymskokatolików, 284 unitów i 6 Żydów.

Cerkiew w Regietowie Wyżnym wzniesiono w 1865 roku. Była to świątynia drewniana, orientowana, . Świątynia była trójdzielna, zrębowa, z wieżą nad babińcem o konstrukcji słupowo - ramowej. Ściany dzwonnicy były pochyłe, zwieńczone izbicą. Dach nad nawą i prezbiterium był dwuspadowy (kalenicowy), zwieńczone baniastymi hełmami. Hełmem zwieńczony był również dach dzwonnicy.
Nie powinniśmy właściwie pisać o niej w czasie przeszłym. Cerkiew istnieje. Tylko gdzie? W miejscu po cerkwi stoi tylko drewniany krzyż, rośnie trawa, pozostały ślady podmurówki. Cerkiew trafiła na .... Zamojszczyznę, do wsi Żółkiewka. Przeniesiono ją tam w 1955 roku. Niestety, obiekt został mocno przebudowany, i pełni rolę kościoła polskokatolickiego (odmiana starokatolicyzmu opartego na polskich tradycjach religijnych).

Kaplica z dzwonem


W roku 1900 mieszkało tutaj 479 osób w 89 domach.
I wieś rozwijałaby się dalej spokojnie gdyby nie rok 1914 i wybuch Wielkiej Wojny.
Ta wojna już nie ominęła Regietowa Wyżnego. Ciężkie walki toczono w okolicy zimą 1914 roku, a wieś znajdowała się na terenie "ziemi niczyjej" właściwie do maja 1915 roku, kiedy to po wielkiej bitwie pod Gorlicami oddziały austro - węgierskie zepchnęły Rosjan z zajmowanych pozycji. Zima 1914/1915 dała się we znaki mieszkańcom wsi. Rosjanie zajęli m. in. Rotundę, a oddziały cesarskie usadowiły się m. in. na Jaworzynce i Kozim Żebrze. Ciągłe patrole wysyłane do wsi ogałacały ją z pożywienia i dobytku. 34 osoby trafiły do Thalerhoffu w Austrii. Walki przyniosły zniszczenia i choroby. Resztę dopełnił głód i sroga zima. Wieś została zniszczona.
Walczono w tym rejonie zaciekle. Austriacy próbowali odbić utracone wzgórze Rotunda, będące wtenczas idealnym punktem obserwacyjnym. Sprowadzono tutaj elitarny oddział - 1 Pułk Cesarskich Strzelców Tyrolskich. Mimo ofiarności, żołnierzom nie udało się zdobyć szczytu, bronionego przez Rosjan uzbrojonych w liczne karabiny maszynowe. Tyrolczycy atakowali, idąc po pas w śniegu.... Wielu zginęło. Górę opuścili żołnierze carscy... bez walki podczas odwrotu w maju 1915 roku. Równie ciężkie walki toczono o wzgórza Kozie Żebro i Jaworzynka. O walkach w tym rejonie pisaliśmy co nieco tutaj.
Po tamtych czasach pozostały pamiątki - dwa cmentarze wojenne. Jeden, noszący numer 48 znajduje się na zboczach Jaworzynki (869). Zbudowano go na planie zbliżonym do prostokąta. Otacza go drewniane ogrodzenie wzmocnione kamiennymi słupkami. Pomnik centralny to połączenie kamienia (dwa kamienne filary) i drewna (fantazyjnie wycięty krzyż). Poniżej krzyża znajdują się tablice z inskrypcją:

Chwalcie Boga!

Ze znikomych cegiełek naszych
żywotów
wzniósł on wspaniały monument
zwycięstwa ojczyzny

W czterech zbiorowych i siedmiu pojedynczych grobach spoczywa 74 żołnierzy armii C.K. i 136 żołnierzy armii rosyjskiej.  Mogiły zwieńczone są drewnianymi krzyżami. Na cmentarz prowadzi brama nakryta dachem pobitym gontem.
Obiekt odnowiono w latach 2012-2014. Dojść do niego można od drogi asfaltowej w Regietowie Wyżnym, idąc polną drogą za biało - czarnymi znakami szlaku "cmentarnego".

Cmentarz wojenny nr 48

Cmentarz wojenny nr 51

Drugi cmentarz zokalizowany jest na Rotundzie. Nosi numer 51. Pierwotnie wieńczyło go 5 wież - centalna o wysokości 16 metrów i 4 poboczne, 12 - metrowe. Jednak obiekt został opuszczony, niszczał... Jeszcze w gimnazjum, przechodząc obok z wycieczką szkolną, widniały tutaj tylko smętne resztki wież, i spróchniałe krzyże... Jednak od kilku lat prowadzone są prace, mające na celu pełne odrestaurowanie obiektu. Na mogiłach ustawiono nowe krzyże, postawiono 3 nowe wieże, pod czwartą zaś wylano już podmurówkę, a nieopodal czeka zgromadzony materiał. W dużej mierze jest to zasługa SKPB Warszawa, gospodarującej u podnóża góry w okresie wakacyjnym w swojej bazie namiotowej.
Cmentarz ma plan koła. Otoczony jest kamienno - ziemnym wałem. W czterech zbiorowych i 20 pojedynczych mogiłach spoczywa 42 żołnierzy armii C.K. i 12 żołnierzy armii carskiej. Na wieży centralnej widnieje inskrypcja:

Nie użalajcie się, ze wokół naszych grobów
huczą wichry
na tym samotnym wzgórzu dalekim od ludzi - 
tu bliżej jesteśmy wezwaniu wieczności, tu
każdego ranka słońce wcześniej nas kryje
całunem purpury


Obydwa cmentarze projektował Dusan Jurkovic.

na "starzym" cmentarzu - wciąż czynnym

Czasownia, wzniesiona w 2001 w miejscu poprzedniej


Po wojnie mieszkańcy wyludnionej wsi podjęli trud odbudowy. W roku 1931 mieszkało tutaj 420 osób w 82 domach. Wciąż więc to była duża wioska.
W roku 1930 w Regietowie Niżnym część mieszkańców przeszła na prawosławie. Również w Regietowie Wyżnym kilku mieszkańców powróciło do "wiary ojców". W sumie w roku 1936 w obu wsiach było 112 prawosławnych Łemków. Gdy w Regietowie Niżnym wzniesiono prawosławna świątynię, próbowano przenieść wyposażenie z cerkwi z Regietowa Wyżnego. Doprowadziło to do licznych sporów i antagonizmów w obu miejscowościach.

We wrześniu 1939 roku wieś zajął okupant niemiecki. Zbudowano ttuaj budynek Grenzschutzu. Nie przeszkadzało to jednak zaradnym Łemkom przekradać się na Słowację "tytoniową drogą" (łem. duhański put). Łemkowie brali ze sobą wyroby ze skóry, uprzęże, a wracali niosąc m. in. cukier, kropkę i tytoń właśnie.

Widok na miejsce po cerkwi przeniesionej do Żółkiewki

Na cmentarzu parafialnym...

Pierwsze wyjazdy na wschód miały miejsce już w 1940 roku. W 1945 roku z ob wsi wyjechało dobrowolnie 26 rodzin. Pozostałych mieszkańców wysiedlono w roku 1947.
W okolicy tej w latach 1945-47 stacjonowały oddziały WP. Kilkakrotnie atakowały je oddziały UPA.
O ile do Regietowa Niżnego mieszkańcy zaczęli powracać, o tyle Regietów Wyżny wyludnił się zupełnie. Nie ma tutaj już domów, pozostało jedynie kilka przydrożnych krzyży, cmentarze, czasowania...

Jeden z przydrożnych krzyży

Dzisiaj jest to wielkie pastwisko Stadniny koni huculskich z Regietowa Niżnego. Wędrując żółtym szlakiem, przy odrobinie szczęścia można je zobaczyć, pasące się stadami za "pastuchem". My je widzieliśmy z daleka, jednak mimo wszystko było to niesamowite. Tyle pięknych koni!
Idąc od Regietowa Niżnego spotkacie czerwony szlak (GSB) - przecina on drogę ciągnąc z Koziego Żebra na Rotundę. Tu zarazem zaczyna się też biało-czarny szlak cmentarny również wiodący na Rotundę. Idźcie dalej, asfaltem (!) a spotkacie po drodze kilka ciekawych krzyży przydrożnych, i po jakimś czasie dojdziecie do zejścia na cmentarz na Jaworzynce - poprowadzą was biało - czarne znaki. Zejście oznakowane jest oryginalną tablica informacyjną z okresu budowy cmentarza. Idąc dalej, dojdziecie do wiejskiego cmentarza. Znajduje się  na niewielkim wyniesieniu. Zachowało się tutaj kilkanaście (około 20) kamiennych i żeliwnych krzyży, oraz miejsce po cerkwi parafialnej, przeniesionej do Żółkiewki. Cmentarz powstał w latach 60 XIX wieku, po wybudowaniu nowej cerkwi. Na cerkwisku w 1997 roku postawiono drewniany krzyż w 50 rocznicę Akcji "Wisła".
Idąc jakieś 800 metrów dalej, mijając wciąż pastwiska, dojdziecie do starego cmentarza i czasowni. Wzniesiono ją, wykorzystując prezbiterium starej, XVIII - wiecznej cerkwi. Zachowało się tutaj 5 nagrobków. Są też nagrobki współczesne, bowiem cmentarz służy obecnie prawosławnym mieszkańcom Regietowa Niżnego. Wędrując dalej w kierunku przełęczy Regietowskiej dojdziecie do kaplicy z dzwonem. Podobna kaplica stoi w Smerecznym. Miało to być symboliczne połączenie łemkowskiej chyży i cerkwi. W kaplicy jest dzwon z nazwą wsi. Stąd roztaczają się na prawdę piękne widoki. Niestety, obok kaplicy jest mała wiata. A obok wiaty - kosz. A w koszu i obok kosza - masa śmieci...

w przydrożnej kapliczce...

Stąd mamy już jakieś 2 kilometry do wspomnianej przełączy i granicy państwa. Warto przejść się np. na Jaworzynkę Konieczniańską. Chociaż nie jest to najlżejszy spacerek - niemniej polecamy.
Okolica ta oferuje liczne trasy i rowerowe (żółty szlak z Blechnarki przez Regietów do Skwirnego) i piesze, jak np. żółty szlak pieszy Wysowa - przełęcz Wysowska - przełęcz Regietowska - baza SKBP czy też szak GSB wiodący przez wspomniane juz Kozie Żebro i Rotundę. Dodatkowo granica wiedzie niebieski szlak graniczny. Oczywiście nie może zabraknąć tutaj i szlaków konnych - wiodą one m. in. do Ługu i do Wysowej. Pasjonaci historii zaś ucieszą sie biało -czarnym szlakiem cmentarnym. Atrakcją jest też Wielokulturowy Szlak Huculski, ciągnący m. in. przez teren dawnej wsi. To właśnie na tablicy związanej z tym szlakiem widnieje napis: Regietów Wyżny - wieś, któej nie ma.
Piękna przyroda, ptaki, rozległe łąki, widoki na okoliczne wzgórza i spotykane na każdym kroku ślady historii. Czego chcieć więcej?
Jeszcze tylko gwaru wiejskiego i zapachu dymu, wydobywającego się z pieców...

Widok na Rotundę ze stoków Jaworzynki

Regietów Wyżny to miejsce wyjątkowe. Można by rzec magiczne. Nie być w Regietowie Wyżnym - to nie być w Beskidzie Niskim chciałoby się rzec. I chociaż ostatnie zmiany trochę mu szkodzą (wylanie nawierzchni asfaltowej, budowa mostu przy bazie SKPB) - to jednak nie sposób nie pokochać tego miejsca. Zawsze chce się tutaj wracać...

Mamy nadzieję, że ten stosunkowo krótki wpis zaintryguje Was na tyle, że postanowicie odwiedzić to miejsce z plecakiem lub też na dwóch kołach. A może konno?

Pozdrawiamy serdecznie!







Źródła inf.:
Luboński P., 2012, Beskid Niski. Przewodnik dla prawdziwego turysty
Traczyk T., Grzesik W., Wadas B., 2012, Beskid Niski. Od Komańczy do Wysowej
CZAJKOWSKI j., 1995, Studia nad Łemkowszczyzną
www.eleos.gladyszow.org
pl.wikipedia.org

niedziela, 29 marca 2015

Wielka Wojna w Beskidzie Niskim - cz. 1

Witajcie,
mija w tym roku 100 rocznica toczonych na terenie Beskidu Niskiego walk w 1915 roku, w tym tzw. Bitew Karpackich. Postanowiliśmy przynajmniej pobieżnie przybliżyć Wam te dramatyczne wydarzenia. Dla nas kwiecień będzie czasem radości, będziemy przeżywać Zmartwychwstanie Pana Jezusa, składać życzenia bliskim... 100 lat temu Święta Wielkanocne wyglądały zgoła inaczej... Zapewne po lekturze tego artykułu poczujecie niedosyt - mamy nadzieję więc że sięgniecie wówczas po fachową, porządną literaturę. My staraliśmy się przedstawić to wydarzenia w sposób prosty i czytelny. Pominęliśmy więc wiele dat, potyczek i nazwisk.. Inaczej powstałaby książka.
Miłej lektury.

Aha, jeszcze słowo - w tekście zastosowaliśmy skróty niektórych nazw, np. jednostek wojskowych. Są one wyjaśnione na końcu tekstu.

Nim zabłysły bagnety...
  Austro - Węgry były głównym celem Imperium Rosyjskiego. I to już kilkanaście lat przed wybuchem Wielkiej Wojny. Nawet francusko - rosyjskie porozumienie nie zmieniło nastawienia Stawki - dowództwa sił carskich. Niemcy były "wrogiem drugorzędnym", mniej ważnym. Rosjanom zależało na zajęciu terenów Galicji, Niziny Węgierskiej, a w dalszych planach na dotarciu do Konstantynopola. Powstało kilka koncepcji prowadzenia działań w tym rejonie. Ostatnia modyfikacja miała miejsce w 1914 roku, przed wybuchem wojny. Rosjanie szykowali przeciwko Armii C. K. 4 Armie (nr 3, 4, 5,8), o sile równoważnej 46 i 1/2 Dywizji Piechoty (DP) oraz 18 i 1/2 Dywizji Kawalerii (DK). Dywizja piechoty w armii carskiej liczyła oficjalnie 16 batalionów(łącznie ponad 20 tys. żołnierzy), 48 dział i około 30 karabinów maszynowych (KM**). DK dysponowała siłą 16-24
widok na Rotundę (771 m n.p.m.)
szwadronów, 12 dział i 8 KM - ów (łącznie około 2500 - 3500 ludzi). Łącznie Rosjanie wystawili przeciw oddziałom C.K. 744 batalionów piechoty, 444 szwadrony jazdy i około 3000 dział. Na froncie Południowym Rosjan wspierało ok. 200 samolotów.
Także i Austro - Węgry nie były przyjaźnie nastawione do Rosji. Serbia i Rosja były wrogami nr 1 Austro - Węgier (AW)*. Od końca XIX wieku  AW dostrzegały "problem rosyjski", jednak dopiero około roku 1909 stworzono zarys działań, przyjęty do realizacji po pewnych poprawkach. Armia C.K miała przeciwstawić Rosji siły liczące 40 DP i 11 DK. zgrupowane w armiach nr 1,2,3, i 4. Dywizja piechoty C.K. liczyła 12-14 batalionów, 42 działa i 16-20 KM (łącznie ok. 12 - 16 tys. ludzi). DK liczyła ok. 3600 ludzi i 12 dział i 4 - 8 KM. Wojska C.K. wystawiły ogółem około 580 batalionów piechoty, około 340 szwadronów jazdy , ok. 2000 dział i... 36 samolotów.

 Początek.
  Walki na terenie Galicji, a w tym również i na obszarze B. Niskiego były dla AW niekorzystne - nie sprzyjało ukształtowanie granic, jak też i zamieszkiwanie tych terenów przez ludność wyznania grecko-katolickego i prawosławnego, przychylnie patrzącą na Rosyjskiego Cara. Dodatkowo wojska AW ustępowały liczebnie siłom rosyjskim. Granicę AW wojska rosyjskie przekroczyły 20.08.1914 roku w rejonie Rarańczy i Kut (Ukraina). Pierwsze jednak zaatakowały oddziały C.K. Toczono tutaj walki ze zmiennym szczęściem. Pominiemy jednak te epizody, i przejdziemy do działań na terenie B. Niskiego.

 Wojna wkracza na Łemkowynę.
walki często miały dramatyczny przebieg
/źródło: fot. ze strony GRH Gorlice 1915/
  Na teren Beskidu Niskiego wojna przyszła w pierwszej połowie września 1914 roku. "Przyniosły" ją wycofujące się oddziały 3 i 4 Armii wojsk C.K. 17 września przejechała przez Gorlice i Szymbark kolumna sztabowa gen. Conrada von Hutzendorfa, zmierzająca do Nowego Sącza. 29 września żołnierze zajęli Ropę, w dworze urządzono szpital polowy. Wkrótce ich miejsce "zajęli" Rosjanie. aż do 11 grudnia. Przez ten czas zdążyli zniszczyć wyposażenie szkoły.. Oddziały C.K. zatrzymały się w wielu innych miejscowościach - Sękowej, Gładyszowie, Komańczy... Np. w Szymbarku stanął 9 PAP i 2 PP.. Rosjan próbowano powstrzymać w rejonie Cieklinki i Magury Wątkowskiej - bez skutku, tereny te zajęli Kozacy Dońscy (3DKD). Oddziały C.K. zajęły linię Tarnów - Gorlice - Góry Hańczowskie - Południowe stoki Beskidu Niskiego.  Tutaj też obie strony próbowały się umocnić i zarazem wyprzeć nieprzyjaciela "dalej".  Wojna objawiła się tutaj także w innej, równie ponurej odsłonie - w sierpniu i wrześniu 1914 roku aresztowano wielu Łemków, podejrzewanych o prorosyjskie nastawienie. Zesłano ich do obozu w Thalerhofie k. Grazu. Nie wszyscy stamtąd powrócili.. Także i sądy polowe doraźnie, "na miejscu" wydawały wyroki skazujące, często na karę śmierci.
Do grudnia 1914 roku w rejonie tym  kilkakrotnie zmieniały się pozycje walczących wojsk. Wiązało się to m.in. z próbami odblokowania przez AW Przemyskiej twierdzy, obleganej przez wojska carskie. Na krótko Rosjan wyparto za San, jednak już w połowie października wojska wróciły do punktu wyjścia.  W listopadzie toczono ciężkie walki o Kraków. Zarazem jednak Rosyjskie patrole wkroczyły do Gorlic (X Korpus), rozpoczęło się plądrowanie i represje. Rosyjska kawaleria zaatakowała od Grybowa w kierunku Nowego Sącza. Częściowo wykorzystali lukę między Korpusami C.K.: IX i XI. Toczono również walki we wschodniej części B. Niskiego - m. in. Rosjanie zajęli Rymanów. W dniach 17 - 23.11. 1914 roku w rejonie Izb dwóch żandarmów C.K. powstrzymywało dużo silniejsze oddziały Kozaków przed plądrowaniem okolicznych wsi. Poległych Rosjan chowano być może koło cerkwi w Bielicznej. Walki te nazwano "Wojną żandarmów". Przełom listopada i grudnia 1914 to czas ciężkich walk o Przełęcze Wysowską i Dujawa - Rosjanie atakowali z rejonu Ropy, Banicy k. Krzywej i Krempnej w kierunku Koniecznej, Dukli i dalej na południe. Broniły się tutaj m. in. 10 DP i 26 DP Landwehry. Podczas walk żołnierze C.K. spalili cerkiew w Gładyszowie - dziś w tym miejscu stoi pomnik (na cmentarzu). Ciężkie walki toczył w rejonie Dukli IX Koprus C.K.  z siłami XII Korpusu. Rosjanie ponawiali ataki, m. in. z Koniecznej w kierunku Słowacji. Zacięte ataki prowadził XII Korpus na pozycje IX Korpusu C.K. Rosjanie w listopadzie zajęli m. in. Jaśliska. Front stanął na krótki czas na terenie Słowackim.
Górzysty terem. trudności w zaopatrzeniu, siarczyste mrozy, śnieg - wszystkie te czynniki bardzo uprzykrzały życie żołnierzom. Wielu z nich zamarzło na śmierć lub zmarło na choroby...

 Na początku grudnia Rosjanie przeszli 30 km na teren Słowacji, zajmując m. in. Bardejów. Z tych terenów planowali uderzyć na Nizinę Węgierską. Do kontrataku ruszyli jednak żołnierze Franciszka I, atakując od przełęczy Użockiej, Bardiowa i od przełęczy Tylickiej. Walczyły tutaj np. 38 DPH oraz
cmentarz nr 11 w Woli Cieklińskiej
KDPH. Od przełęczy Tylickiej po przełęcz Dukielską zepchnięto Rosjan na północ. Walczono m. in. w rejonie Florynki, Wysowej, Blechnarki i Sękowej. 12 grudnia Rosjanie oddali m. in. Gorlice, Żmigórd i Duklę. W toku walk niemal doszczętnie spalono m. in. Krempną.
Jednak 20 grudnia Rosjanie ruszyli do kontrataku. Ciężkie straty poniósł ponownie III Korpus C.K. w tym szczególnie 28 DP. W rejonie Krempnej i Kotani ciężkie walki z Rosjanami toczył 27 PP, musiał jednak ustąpić ze znacznymi stratami. Koniec końców, wojska C.K. usadowiły się pod  koniec grudnia na linii Gorlice - Siary - Magura Małąstowska - Krzywa - przełęcz Beskid nad Grabem, zaś we wschodniej części Beskidu Niskiego odzyskali m. in. Jaśliska. W rejonie Jaślisk toczono na przełomie 1914 i 1915 roku ciężkie walki m. in. o wzgórza Kamarka i Kamień (Bieszczad). W okolicy Szymbarku pozycję zajęły 13 DP Landwehry i nieco później 12 "Krakowska" DP.  Rosjanie stanęli tutaj na linii Gorlice - Łysula - Kornuta - Dziamera - Banica - Grab - Ożenna. Oddziały C. K. wkraczające ponownie na te tereny często odnosiły się wrogo do mieszkańców, za wydumaną lub też faktyczną ich współpracę z Rosjanami. W czasie walk spłonęło wiele gospodarstw...
 Klęski na terenie Galicji, w tym i w B. Niskim, zmotywowały Niemców do udzielenia pomocy sojusznikom - wysłali 1 DK i 2 i 1/2 DP, przydzielając je do XIX Korpusu C.K., walczącego w Bieszczadach. Tymczasem kolejne uderzenia wojsk carskich  (styczeń 1915) próbowało przełamać pozycje oddziałów AW . Rosjanom zależało na zdobyciu przełęczy, m.in. Łupkowskiej i Dukielskiej, otwierających drogę na południe, w głąb terytorium AW.  Działania wojenne zbierały krwawe żniwo. Do tego jeszcze głęboki śnieg, mróz, choroby, odmrożenia, problemy z zaopatrzeniem - straty po obydwu stronach były wysokie.. Wielu żołnierzy mogło uniknąć śmierci, gdyby nie pośpiech sztabowców - Rosjanom zależało na jak najszybszym dotarciu do Niziny Węgierskiej, a armii C.K. - na odblokowaniu twierdzy Przemyśl. Obie strony prowadziły więc działania "za wszelką cenę".  Mimo starań, front po wzajemnych "przepychankach" utrzymał się na linii Ropica Polska - Obocz - Magura Małastowska - Gładyszów - Długie - Grab - Filipowski Wierch - Niżny Komarnik i wzdłuż grzbietu B. Niskiego do Komańczy. Do 17 stycznia trwały walki o Sękową.

Pierwsza bitwa Karpacka 23.01-5.02. 1915
CKM Schwarzlose na pozycji.. fot.
Maciej Januszczak                          
 Była to ofensywa wojsk AW, mająca na celu przełamanie pozycji rosyjskich. Postawiono ją przeprowadzić mimo wyjątkowo niesprzyjających warunków - żołnierze brnęli w wysokim śniegu, działa przenoszono w częściach na ramionach, zmarznięta ziemia utrudniała budowę umocnień. "Ofensywa" posuwała się bardzo powoli. Główne działania prowadziła 3 Armia dowodzona przez gen. Boroevicia. W jej skład wchodziła m. in. 4 Kombinowana DK, 28 DP, 22 DP Landwehry (III Korpus), 17 DP, 20 DP Górskiej (VII Korpus), 29 DP, 101 DP Landszturmy (XVIII Korpus) a także V, X i XIX Korpusy. III Korpus atakował z Radocyny w kierunku na Żmigród. W ciągu kilku dni jednak zdołał posunąć się zaledwie o kilka km do przodu. Równie ciężkie walki toczono w rejonie przełęczy Dukielskiej. Rosjanie szybko odpowiedzieli - kontratak przeprowadziły trzy Korpusy(VIII, XII, XXIV), spychając wojska C.K. na południowe stoki Beskidu Niskiego. Straty po obydwu
stronach były olbrzymie - sama 3 Armia C. K. straciła prawie 90 tys żołnierzy...

Walki trwają.
cm. nr 46 Beskidek -Konieczna
  Rosjanie przeszli do kontruderzenia, spychając wojska C. K. na linię Wirchne - wzgórze 484 - wsch. część wsi Smerekowiec - Rotunda - Beskidek - Slilniarsky wrch - wschód od Berechowa. Zajęli front Wirchne - Popowe Wierchy - Łysa Góra - Wiluś. Na terenie dzisiejszej Słowacji weszli m. in. do Medzilaborca. Gen. Boroevic nakazał przejście do obrony. Pozycji C.K. bronił na froncie m.in. IX Korpus i 28 DP.  Front na linii Smerekowiec - Gładyszów - Zdynia - przełęcz Dujana - przeł. Beskid
nad Ożenną zajęli ostatecznie w połowie lutego żołnierze Cesarscy. Carskie oddziały zajęły m. in. Pętną i Radocynę. Gen. R. Dmitriew dowodził m. in. X i XXIV Korpusem. Próbował wykorzystać udaną kontrofensywę i zająć Rotundę i Beskidek - doskonałe punkty obserwacyjne. Nie udało mu się. Ciężkie walki stoczono wówczas m.in. w Gładyszowie - w toku walk zginęło około 500 mieszkańców okolicznych wsi. Ważne pozycje - Rotunda, Jaworzynka, Kozie Żebro leżały na styku 3 i 4 Armii C.K. Zaniedbano tutaj środki ostrożności.

II Bitwa Karpacka (27.02 - 14.04.1915)
Przygotowywano się zresztą do kolejnej ofensywy w kierunku Przemyśla, ściągano posiłki, m.in. 8 DP, w tym  pułki Strzelców Tyrolskich (1,3 i 4). Początkiem marca rozpoczęto działania ofensywne. Tyrolczycy walczyli w rejonie Siar i Sękowej o wzgórze Zamczysko (Łysula). Wspierali ich  Czesi z 28 PP - mówi się powszechnie, że ich postawa po części przyczyniła się do niepowodzenia Tyrolczyków, jednak zapewne jest to tylko echo cesarskiej propagandy. Sękowa płonęła. Silny atak poprowadzili Austriacy również z rejonu przełęczy Łupkowskiej.  Podczas gdy Tyrolczycy z 8 DP krwawili pod Sękową, 12 DP, złożona głównie z Polaków próbowała zająć Gorlice. Mimo że "Krakowską" wspierały PST, Rosjanie utrzymali się w mieście. Rosjanie ostatecznie zatrzymali natarcie. Niepowodzenie ofensywy skutkowało upadkiem Przemyśla (22.03). Niemal natychmiast kontrofensywę poprowadzili Rosjanie. Ciężkie boje w rejonie przełęczy Dukielskiej toczył Rosyjski VIII Korpus.
Grybów. zniszczony wiadukt
/źródło:www.widokowki.gorlice.pl/

Wspomniane wcześniej zaniedbania, w tym w rozbudowie umocnień doprowadziły niemal do przełamania Cesarskich pozycji.  Atakowały m. in. rosyjskie 48 i 49 DP z XIV Korpusu w rejonie przełęczy Dukielskiej. 89 PP oddał bez walki wzgórze Rotunda,a także przełęcz Regietowską, Regetovke, Becherow, Obycz, Jaworzynkę i Kozie Żebro. Zaskoczenie Rosjan własnym sukcesem wstrzymało dalszy zwycięski pochód. Austriacy zatrzymali się na linii Smerekowiec - Banne - Czarny Dział - Wysota - Stebnicka Huta. Od 21 marca rozpoczęto walki o Rotundę, zakończone klęską.  Stanowiska KM-ów Rosyjskich skutecznie odpierały ataki oddziałów C.K. Kolejne ataki rozpoczęto 27 marca siłami elitarnych Tyrolczyków. 3 pułk Strzelców Tyrolskich odbił Kozie Żebro (27.03), jednak 1 pułk nie zdołał odzyskać Rotundy, mimo odwagi żołnierzy.
Krzywa. Widok obecny.
Obydwie strony zajęły się umacnianiem pozycji. Żołnierze zarazem mogli w końcu przynajmniej częściowo odpocząć, podleczyć się, lub przynajmniej doprowadzić do porządku przemoczone ubrania... Koniec marca przyniósł podstawne obawy Niemiec o losy walk na froncie Galicyjskim. Galicja była ważna dla Cesarstwa Niemieckieo - stąd pochodziła ropa naftowa, niezbędna do funkcjonowania Kaiserowskiej Marynarki Wojennej. Dlatego też Niemcy przysłały wsparcie, tzw. Beskidenkorps (Korpus Beskidzki) w sile trzech DP (25 i 35 DPRez oraz 4DP) i przydzieliło je oddziałom C.K.  (m. in. X Korpusowi). Niemcy pierwsze walki stoczyli już 3 kwietnia.
Jednocześnie obie strony solidnie wgryzły się w ziemię - pojawiły się linie zasieków, głębokie transzeje i okopy, często wzmacniane kamieniami, solidne stanowiska KM - ów i dział.

Bitwa Wielkanocna.
 Spokój nie trwał jednak długo. Rosjanie postanowili wykorzystać okres Świąt Wielkanocnych, i zaatakowali nocą 2/3 kwietnia. Główne kierunki ataku wiodły na Kozie Żebro, Wysotę i Stebnicką Hutę. Pod Stebnicką Hutą Rosjanie szybko zajęli pozycje 28 PP. Legenda głosi że cały pułk, ze sztandarami i orkiestrą przeszedł na stronę rosyjską. Tymczasem zdziesiątkowana formacja, słabo zaopatrywana, z dużym odsetkiem chorych i rannych nie wytrzymała prawdopodobnie ataku i została
zimowe walki w B. Niskim
/fot. ze zbiorów GRH Gorlice 1915/
zniszczona - kto się nie poddał, poległ. Lukę po "Dzieciach Praskich" zamknął 4 pułk Tyrolczyków, dzięki czemu przełęcz Wysowska i Blechnarka nie dostały się w carskie ręce. Kontratak oddziałów C.K. (3 PST) na Jaworzynkę nie powiódł się. 4 kwietnia przyniósł ciszę. Była to Niedziela Wielkanocna, obchodzona przez łacinników, unitów i prawosławnych. Odbywały się nabożeństwa, kapłani błogosławili żołnierzy, a posłańcy zachodzili do "sąsiednich" okopów z życzeniami. Czasem też przekradali się w ten sposób szpiedzy... Po południu walki wznowiono. Tyrolczycy ponowili atak na Jaworzynkę - tym razem udany. Ponoć wśród wycofujących się Rosjan dostrzegli jeńców z 28 PP... Tymczasem popsuła się pogoda, drogi stały się nieprzejezdne, nie docierało zaopatrzenie.. Na Jaworzynkę uderzyli Rosjanie, masakrując żołnierzy pozbawionych amunicji zajęli szczyt.
Linia frontu biegła na odcinku Smerekowiec - Rotunda - Wysowa - szczyt Cigelka - Busov - Magura Stebnicka - Dlha Luka.
Rosjanie już nie próbowali przebijać się w kierunku Niziny Węgierskiej. W rejonie tym zapanowały warunki właściwe wojnie pozycyjnej. Nadmienić tu warto że to właśnie podczas marcowych i kwietniowych walk nadano Beskidowi Niskiemu zaszczytne miano "Beskiden Dolomiten" - nadali je Tyrolczycy. W bitwach Karpackich obie strony straciły łącznie około 2 milionów zabitych, rannych, zaginionych i jeńców... Określenie "zabity" nie jest do końca trafne - wielu żołnierzy zmarło w wyniku chorób, nie leczonych ran bądź zamarzło...
Sękowa. Zrujnowany kościół
/autor: Cristoforo, z: fotopolska.eu/
Dzięki prof. Andrzejowi Olejce sami mieliśmy okazję poznać na własnej skórze warunki jakie panowały podczas walk. Trzeba jednak przyznać, że mieliśmy dużo łatwiej. Szliśmy pod górę w śniegu jedynie po kostki, bez ciężkich plecaków i karabinów. Nie małe wrażenie, zrobiło na nas przeciwległe wzgórze, z którego to prowadzony był ostrzał... wrażenie niesamowite... myśl, że towarzysze broni padają obok Ciebie i nie wiadomo czy Ty również za chwilę nie zostaniesz zraniony. Jeżeli już zostaniesz draśnięty to po Tobie bracie... mróz i warunki pola walki robią swoje

Pod koniec kwietnia, kiedy na froncie było w miarę spokojnie, obydwie strony były wyczerpane długotrwałymi walkami. Państwa Centralne rozpoczęły luzowanie i uzupełnianie zdziesiątkowanych pułków i dywizji. Np. 27 kwietnia w rejon Gorlic przybyły Niemieckie oddziały - także doskonałe oddziały Bawarskie oraz Pruscy Gwardziści, walczący później w maju 1915 roku.. Ale o tym napiszemy później...

Pamiątki.
Pamiątkami z tamtych czasów są cmentarze, często będące prawdziwymi dziełami architektonicznymi.
Polegli w walkach na terenie B. Niskiego w okresie od IX. 1914 do IV. 1915 spoczywają na wielu, wielu cmentarzach. Długo można by wymieniać, podamy więc tylko kilka przykładów:
Dukla. Cmentarz z I Wojny Światowej
- Na cmentarzu nr 46 w Koniecznej spoczywają polegli w XI. 1914  żołnierze Armii C.K. z IX Korpusu.
- W Woli Cieklińskiej, na cmentarzu nr 11 spoczywają m. in. polegli żołnierze C. K. z walk z 1914 roku.
- Na cmentarzach we Florynce i Binczarowej spoczywają polegli w grudniowych walkach.
- Na cmentarzu nr 72 w Ropie spoczywają zmarli w szpitalu polowym.
- W Gładyszowie (nr 55), Siarach i Krempnej spoczywają ofiary m. in. grudniowych walk.
- Wielu żołnierzy spoczywa na cmentarzach nr 73 i 75 w Szymbarku. Wielu z nich to zmarli ze szpitali polowych.
- na stokach Kamienia k. Jaślisk znajdują się liczne mogiły żołnierzy poległych tu w  walkach 1914/1915
- Liczne cmentarze i pomniki z okresu walk 1914/1915 znajdują się na Słowacji, np. w Bardejowie.
- W Krzywej, Banicy (nr 62), Radocynie, Lipnej spoczywają polegli w walkach styczniowych (I Bitwa Karpacka)
- w Dukli spoczywają setki żołnierzy poległych w okolicach w walkach m. in. z 1914 roku.
- Tyrolczycy polegli i zmarli od ran spoczywają m. in. w Uściu Gorlickim, w Sękowej (nr 80), Regietowie Wyżnym i Blechnarce.
To tylko przykłady, nieliczne i może mało obrazowe.. Ale nie sposób jest opisać daniny krwi, jaką złożyli walczący tu ludzie, w imię interesów Cara bądź Cesarza. Walczyli i ginęli tu mężczyźni różnej narodowości i różnego wyznania- Rosjanie, Włosi, Polacy, Bośniacy, Czesi, Węgrzy..
Bartne. Pomnik ofiar
Thalerhoffu.
Łacinnicy, Protestanci, Muzułmanie,  Żydzi, Prawosławni. Tak wiele ich różniło za życia, a jednak - spoczęli w tej samej ziemi, a nierzadko - na tym samym cmentarzu. Czy wszyscy? Niestety na pewno nie, wiele bowiem prowizorycznych mogił i małych cmentarzy żołnierskich nie odnaleziono podczas ekshumacji i tworzeniu okręgów cmentarnych. Wielu też zapewne nigdy nie zostało pochowanych, a ich kości może i do dziś bieleją pośród lasów, na bagnach...
Warto też wspomnieć o tragedii mieszkańców wsi znajdujących się w rejonie działań wojennych. Wiele zostało niemal całkowicie zniszczonych - Żydowskie, Świerzowa Ruska, Grab, Wysowa, Gorlice, Sękowa.. To długa lista. Wielu mieszkańców poległo bądź od zbłąkanych kul i odłamków, bądź też z ręki żołnierzy, odczłowieczonych przez te iście piekielne walki. Ludzie marli z głodu i chorób. Płonęły domy i świątynie, zabierano ludziom żywność, odzież, bydło, konie, wozy - wszystko co mogło się przydać. Dopiero po odejściu frontu ludzie zaczęli wracać do zgliszcz, i odbudowywać swoje domy. Powracali też i więźniowie Thalerhofu, nie wszyscy niestety. Nie powrócili też rozstrzelani "na  miejscu" za wiarę prawosławną bądź prawdziwe bądź domniemane rusofilstwo. Przykładem jest chociażby Św. Maksym Sandowycz, Łemkowski męczennik.

Dzisiaj, możemy (a nawet powinniśmy) zwiedzać to co po walkach pozostało - przede wszystkim cmentarze wojenny, których tak wiele znajduje się na terenie Beskidu Niskiego. Wiele z nich jest odnowionych, co prawda nie zawsze zgodnie z pierwotnym układem. Wiele obiektów czeka jeszcze na remont. Niektóre wymagają niemal natychmiastowej reakcji, giną bowiem pośród drzew i traw... Taki to poniekąd obraz losów prostego żołnierza. Królowie prowadzą wojny, a giną na nich zwykli żołnierze...
pamiątki z czasów Wielkiej Wojny...
Po cmentarzach "oprowadzą" nas dzisiaj dwa szlaki - "stary" czarno-biały dojściowy szlak cmentarny oraz "nowy" Szlak Frontu Wschodniego I Wojny Światowej.
W Beskidzie Niskim są też inne, równie liczne, a może nawet liczniejsze ślady po walkach z tamtych czasów - to pozostałości okopów, schronów, i przede wszystkim tysiące elementów wyposażenia żołnierzy: łuski karabinowe, odłamki pocisków, kulki szrapnelowe, sprzączki do pasa, guziki itd... Do dziś można je znaleźć często nawet na powierzchni, pośród liści. Wypłukują je deszcze, odsłania osuwająca się ziemia, wychodzą "na wierzch" podczas prac rolnych czy np. kopania fundamentów. Niestety, te "skarby" ściągają tutaj miłośników tzw. "czarnej archeologii" - czyi ludzi zajmujących się poszukiwaniem tychże pozostałości za pomocą wykrywaczy metali. Jest to proceder nielegalny, destrukcyjny - ludzie Ci niszczą (często nieświadomie) dziedzictwo historyczno - archeologiczne - wszak każdy okop, ziemianka z czasów Wielkiej Wojny to stanowisko archeologiczne, które eksplorować może tylko wykwalifikowany archeolog. Dodatkowo "poszukiwacze" zabierają "skarby" do własnych kolekcji, bądź też sprzedają np. na aukcjach internetowych.. Znaleziska takie powinny trafiać do muzeów, być zadokumentowane... Zresztą ofiarą "poszukiwaczy" padają również i tereny cerkwisk, opuszczonych wsi...
Na dziś to tyle, niedługo przedstawimy Wam zarys walk toczonych w maju 1915 roku. A teraz żegnamy Was, mając nadzieję że chociaż częściowo ten artykuł przybliżył Wam te ciężkie czasy. Pewnie nie wystrzegliśmy się błędów - mamy nadzieję, że je nam wybaczycie :)

grób Strzelca Tyrolskiego na cmentarzu nr 57 w Uściu Gorlickim


cmentarz nr 50 na Wysocie

linia kolejowa Łupków - Zagórz, dziś niemal nieużytkowana, wtedy była strategicznym obiektem...

kwatera żołnierska w Jaśliskach

cmentarz nr 71 - Łosie. Tu spoczywają m. in. Czesi z 28 pułku piechoty...






* w dalszej części tekstu będzie stosowany skrót AW.
** skróty nazw formacji i jednostek:
PAP- Pułk Artylerii Polowej
PP- Pułk Piechoty
DKD - Dywizja Kozaków Dońskich
PST- Pułk Strzelców Tyrolskich
BP - Brygada Piechoty
DPH - Dywizja Piechoty Honwedów
KDPH - Kombinowana Dywizja Piechoty Honwedów
DPRez - Dywizja Piechoty Rezerwowa

Dziękujemy za informacje i fotografie Panom z Grupy Rekonstrukcji Historycznej"Gorlice 1915". Polecamy ich stronę internetową oraz profil facebook. Pozdrawiamy!

Źródła inf.:
Olejko A., Karpacka wojna trzech cesarzy: Z działań wojennych I wojny światowej na lądzie i w powietrzu.2013, Rzeszów
Piecuch A., Cmentarze z I wojny światowej w Beskidzie Niskim,2014,
Tomasik J. D., Tyrolczycy w Górach Hańczowskich, [w:] Magury 2001, 2001, Warszawa
DiNardo R. L., Przełom: bitwa pod Gorlicami - Tarnowem 1915, 2012, Poznań
Klimecki M., Gorlice 1915, 2009, Warszawa