Zanim wejdziesz, przeczytaj :)

1) Materiały wykorzystane przez nas ( zdjęcia, rysunki, opisy ) służą tylko celom dydaktyczno - informacyjnym, nie czerpiemy z działalności żadnych korzyści. Wykorzystujemy materiały zarówno własne, jak również pozyskane w internecie, lecz tylko by ukazać czytelnikom piękno naszego świata :). Materiał internetowy pozyskujemy legalnie (nie jest on zastrzeżony prawami autorskimi, pochodzi ze źródeł masowych i edukacyjnych) - nie kradniemy niczyjej pracy. Jeśli jednak znajdziesz u nas swoje materiały bez wyraźnej zgody (mogło zdarzyć się niedopatrzenie z naszej strony) i poczujesz się urażony - prosimy, poinformuj nas, a natychmiast znikną one z naszych łamów :)
2) Blog nie ma charakteru naukowego. Jest to strona popularyzatorska. W miarę naszych możliwości (i ponieważ historia to nasze hobby) staramy się jak najwięcej umieszczać informacji historycznych oraz korzystać z literatury tematycznej, niemniej nie gwarantujemy "nieomylności" :)
3) Ilustracje opatrzone znakiem wodnym są naszą prywatną własnością. Jeśli znalazłeś tutaj przydatną ilustrację - napisz do nas. Podobnie rzecz ma się z zamieszczanymi tekstami.

Komentarze

Przywracamy możliwość komentowania wpisów na blogu. Oczywiście przypominamy, że komentarze anonimowe nie będą mogły liczyć na odpowiedź :)
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Sanok. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Sanok. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 12 kwietnia 2020

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Witajcie,
jako, że nigdzie w obecnej chwili w celach rekreacyjnych wychodzić nie wolno, chcemy Was zaprosić na wirtualną wycieczkę. Mieliśmy okazję być w tym miejscu kilka razy. Za każdym razem było inaczej, a jednocześnie na tyle ciekawie, że chciało się tam wracać. A więc w drogę!

Kościół z Bączala Dolnego datowany na 1667 rok

Murowana kapliczka z miejscowości Jabłonki z 1890 roku

Zawsze, gdy myślę o tym miejscu przypomina mi się żelazny most, po którym przejazd powoduje hałas przypominający dźwięk przejeżdżającego pociągu. Kawałek właśnie za tym mostem, gdy skręcicie w prawo znajdziecie się przed sporę bramą. Kiedy tu przyjechać? Każda pora jest dobra. Byle tylko pogoda nie spłatała Wam figla. Większość bowiem elementów przeznaczonych do zwiedzania znajduje się na zewnątrz. UWAGA po przejściu całego skansenu mogą Was boleć nogi - mają prawo. Jest to największy w Polsce i  drugi w Europie tego typu obiekt. Ma on nie małą, liczącą ponad 38 ha powierzchnię, na której znajduje się około 180 budynków. Skansen posiada też już nie małą tradycję, powstał bowiem w 1958 roku. Jako jego pomysłodawcę podaje się ówczesnego konserwatora zabytków w Rzeszowie - Jerzego Tura. Zaprezentował on swój pomysł Aleksandrowi Rybickiemu, który był kierownikiem działu etnograficznego w Muzeum Historycznym w Sanoku. Tak dzięki tym dwóm Panom mamy teraz wspaniały skansen. Nic by jednak nie wskórali sami, gdyby nie pomoc specjalistów takich jak m.in. Roman Reinfuss - etnograf  badający grupy etnograficzne zamieszkujące Karpaty. Prezentowany jest tutaj dorobek architektoniczny kilku grup etnograficznych: Pogórzan, Dolinian, Łemków i Bojków. My oczywiście najbardziej skupiliśmy się na Łemkach. Chociaż i Pogórzanie są nam bliscy, ze względu na nasze pochodzenie i domy rodzinne.

Bojkowska chyża ze Skorodnego

Młyn wodny z Woli Komborskiej - 2 połowa XIX wieku

Cerkiew greckokatolicka z Rosolina, z 1750 roku
Na początku waszym oczom ukaże się Rynek Galicyjski - taki zwykły z "kocimi łbami" i studnią po środku. A w rynku każdy znajdzie coś dla siebie. Jest sklep kolonialny, krawiec, fryzjer, zegarmistrz, piekarnia, poczta, a nawet karczma. Wszystko mieści się w drewnianych budynkach i posiada wyposażenie pochodzące z ubiegłego stulecia. Była to dla nas nie lada gratka móc oglądać takie relikty przeszłości. Szczególnie, że niektóre z nich znaliśmy z własnego doświadczenia.

Z rynku wychodzi jedna uliczka, którą warto podążyć. Po lewej stronie w 2018 roku była budowana synagoga. Mamy nadzieję, że ma się dobrze. Bo stanowi ona powód, by kolejny raz zawitać w to miejsce.

Bojkowie
Wchodzimy na teren, lekko pagórkowaty. Po drodze mijamy przydrożne kapliczki, aż dochodzimy do jednej z chałup. Ta akurat przyjechała tutaj ze Skorodna (pow. Ustrzyki Dolne). Została zbudowana w 1861 r. Na jej ścianie frontowej, jak i na większości, w okolicach drzwi znajduje się tabliczka z planem budynku i krótkim opisem. Izbę mieszkalną w tej chałupie została wyposażona w sprzęty z okresu międzywojennego. Oczywiście zagroda ta dzieli się na część mieszkalną i gospodarczą oddzielone boiskiem, a przykryte wspólnym dachem.
Kolejnym z elementów wartym przybliżenia jest cerkiew grekokatolicka z 1750 p. w. Koronacji NMP. Posiada ona budowę trójdzielną. Dach zrębowy jest wspólny dla wszystkich elementów świątyni. Wnętrze utrzymane w stylu barokowym. Warto zwrócić uwagę na ikony św. Floriana i Onufrego. Przed cerkwią znajduje się dzwonnica, a po drugiej stronie kostnica. Na przycerkiewnym cmentarzu znajdują się dwie drewniane nagrobne kapliczki przeniesione z Wolicy k. Sanoka.
Ciekawym obiektem jest też młyn wodny z Woli Komborskiej. Tuż obok niego znajduje się zbiornik na wodę. Częścią młyna jest koło, które dzięki sile spiętrzonej wody miało moc by poruszać kamieniami młyńskimi. Sama Wola Komborska nie wchodzi oczywiście w skład Bojkowszczyzny, niemniej młyn stanowi bardzo interesujący przykład zastosowania dostępnych wówczas technologii.

Chyża z Komańczy z 1885 roku


Krótka przerwa w drodze przez "wieś".

Chyża z Królika Polskiego
Łemkowie
Najważniejszym dla nas i najpiękniejszym obiektem w całym tym sektorze jest bez wątpienia cerkiew z Ropek. Została wzniesiona w 1801 roku i nosi wezwanie Opieki  Przenajświętszej Bogurodzicy. Dach zrębowy zwieńczony kopułami z pozornymi latarniami. Wewnątrz polichromia autorstwa braci Bogdańskich z końca XIX wieku. Najwspanialsze w tym wszystkim jest to, że ta cerkiew dalej żyje. Są w niej odprawiane raz na jakiś czas nabożeństwa.
Wśród zagród królują chyże rozmaicie skonstruowane. Wszystko, jak i w dzisiejszych czasach zależało od pomysłowości, mody i zasobności portfela. Bardzo ładnie pokazana została różnorodność zabudowy w zależności od położenia. Nieraz wędrując po opuszczonych łemkowskich wsiach, zastanawialiśmy się jak wyglądało tam życie. Jakie były budynki, czy były podobne do naszych, czy tak samo dzieci się śmiały, a chłopi "robili" w polu końmi? Tu mogliśmy zobaczyć chyżę z Królika Polskiego, która była charakterystyczna dla niektórych miejscowości w środkowej Łemkowszczyźnie. Ma ona zachate z tyłu  budynku, oraz zadaszenie przed domem wsparte na słupach. Co było bardzo praktyczne, gdyż można było pracować na polu pod zadaszeniem podczas niepogody np. przebierając ziarna. Jest tu też chyża bogatego gospodarza z Klimkówki. Posiada ona dwie izby mieszkalne oraz obszerną stajnię, boisko i sąsiek oddzielone sienią. Z okolicy Gorlic możemy podziwiać jeszcze zagrodę jednobudynkową ze Zdyni zbudowaną w początkach XX w. Ta również należała do bogatego gospodarza. Dookoła chałupy są zachaty, które chroniły od silnych wiatrów. W zachacie zamontowano też dodatkowe okna umożliwiające dostęp dodatkowego światła do izby mieszkalnej. Zapewne była to nowinka technologiczna jak na tamte czasy.

Przydrożny krzyż z Krempnej, z końca XIX wieku

Wnętrze pięknej cerkwi z Ropek..

... oraz sama cerkiew, zbudowana w 1801 roku (p.w. Narodzenia Bogarodzicy).
Z Koniecznej przytransportowano tu spichlerz pochodzący z połowy XIX wieku. Jego sklepienie jest kolebkowe, co jest charakterystyczne dla terenów środkowej i zachodniej Łemkowszczyzny, a zostało zaczerpnięte ze Słowacji. Ciekawa jest chałupa ze Smolnika pochodząca z 1925 roku. Posiada ona bowiem malowidła geometryczne i roślinne dookoła okien i drzwi na ścianie frontowej. Jeszcze można spotkać takie zdobienia na wschodniej Łemkowynie. Zagroda z Pielgrzymki, ukazuje natomiast jak duży wpływ na kulturę Łemków miało sąsiedztwo Polaków. Układ budynku jest bardzo podobny jak u polskich sąsiadów. Ciekawym elementem wyposażenia jest stół z kamiennym blatem, wytworzonym zapewne w Foluszu.

Pogórzanie
U Pogórzan mamy pięknie zaprezentowane gospodarstwo duchownego. Miejmy na uwadze, że dawniej ksiądz był na wsi bardzo poważany, nie tylko przez swoją funkcję, ale i majątek. W skansenie możemy podziwiać m.in. plebanię rzymskokatolicką. Składa się ona z pięciu pomieszczeń mieszkalnych, komory sieni i korytarza. Wnętrze zostało urządzone w stylu z początku XX wieku. Tuż obok została umieszczona plebańska stajnia z Libuszy wybudowana pod koniec XIX wieku. Posiada ona 4 pomieszczenia, a każde z nich przeznaczone do innego typu zwierząt: na krowy, konie, jałówki, świnie albo owce.  Z chałup na uwagę zasługuje zagroda z Moszczenicy. Jej właściciel przez długi czas pełnił funkcję wójta - chałupa więc nie należała do ubogich. Znaleźć tu można regał z książkami co w XIX wieku było rzadkością, szczególnie na tym terenie. W sektorze Pogórzan znajdziemy również zagrodę oraz stajnię z Rożnowic. Chałupa z 1858 ma cztery pomieszczenia: komorę izbę i dwie izby mieszkalne, oraz szopę za domem. W stajnie dwa pomieszczenia - osobne dla koni i osobne dla świń lub owiec.

Karczma z Lisznej

Dwór ze Święcan, z roku 1861

Widok w kierunku sektora Pogórzan
Warto zobaczyć chałupę z Rzepiennika Strzyżewskiego, w której to zrekonstruowane zostało koło garncarskie przez garncarza z tej miejscowości. Sama zagroda pochodzi z II połowy XIX wieku, a piec garncarski znajdujący się tuż przed nią datuje się na początek XX wieku. Wkraczamy teraz na teren, gdzie prezentowana jest zabudowa Pogórzan Wschodnich . Ciekawym elementem jest wiatrak z Turaszówki pochodzący z początków XX wieku. Ciekawe w nim jest to, że zamiast skrzydeł posiada koło wiatrowe. Dzięki temu mielenie ziaren było bardziej efektowne. Znajduje się też tutaj stodoła z Jaszczewia wybudowana ok. 1870 roku.Posiada ona 3 pomieszczenia: izbę sąsiek i wozownię. Możemy też zobaczyć przykład chałupy  Pogórzan  Wschodnich czyli z okolic Krosna. Ta konkretna pochodzi z Ustrobna i została wybudowana w 1897 roku.  We wnętrzu znajdują się ciekawe chłopskie meble z okresu międzywojennego. Ściany zostały ozdobione malowidłami kwiatowymi, oraz bukietami z kolorowego papieru .Zwieńczeniem zwiedzania w sektorze Pogórzan jest wizyta w dworze ze Święcan. Składa się on z 10 pomieszczeń oraz z ganku. Niestety żadne wyposażenie, ani sprzęty nie zachowały się z tego dworu. Urządzono go więc na styl średnio zamożnych szlachciców biorąc pod uwagę  okres 1850-1930. Sprzęty i inne wyposażenie pochodzą z podsanockich dworów. Tuż obok dworu możemy podziwiać spichlerz dworski z Ropczyc, wybudowany ok. 1880 r.

Coś niecoś z działu naftownictwa


Niedaleko dworu znajdziecie również niewielki dział archeologiczny, a w nim ciekawe półziemianki wczesnośredniowieczne. Miejsce zdecydowanie godne uwagi!

Dolinianie
W tym sektorze znajdują się zabudowania ludności, która zamieszkiwała teren między Leskiem i Sanokiem. Z Lisznej pochodzi karczma wiejska z 1890 r. Składa się ona z dwóch izb mieszkalnych, oraz obszernej sali szynkowej. Wielka szkoda, że budynek ten w chwili obecnej pełni funkcje magazynowe. Prócz niej w tym sektorze możemy podziwiać zagrodę jednobudynkową z Nowosiółek, gdzie znajduje się wystawa ikon. W chałupie z Tyrawy Solnej jest prezentowana twórczość braci Bogdańskich i stroje ludowe. Prócz tego możemy zobaczyć kilka chałup z terenów zamieszkiwanych przez Dolinian oraz piękną kapliczkę z Uherca.

Zagroda z Rożnowic - 1858 rok

Chałupa z Moszczenicy z 1860 roku




Sektor przemysłowy

Ropa naftowa, czarne złoto.. Działalność Ignacego Łukasiewicza, twórcy pierwszej na świecie lampy naftowej, pioniera przemysłu naftowego na świecie, otworzyła nowe perspektywy dla mieszkańców Polski południowo-wschodniej. MBL w Sanoku postanowiło więc podkreślić znaczenie naftownictwa dla ziem zamieszkanych przez Łemków, Bojków, Dolinian i Pogórzan. W Skansenie, w odrębnej sekcji zobaczycie wiele konstrukcji przemysłowych, maszyn i urządzeń. Zobaczycie m.in. rekonstrukcję wieży wiertniczej typu kanadyjskiego, parowy kocioł lokomobilowy, wóz maziarski z Łosia czy też budynek kuźni kopalnianej. Obiekty duże, małe i ogromne - wszystkie warto zobaczyć.

Migawka z Galicyjskiego Rynku 

Wiatrak z Ujerzowic
Skansen oczywiście się rozwija - tworzony jest np. sektor pasterski. I pewnie to nie koniec.
Polecamy tu zajrzeć - za stosunkowo niedrogą wejściówkę możecie wędrować po skansenie do woli.
Można też wejść z psiakiem. Można również wynająć przewodnika - chociaż chyba przyjemniej spaceruje się samemu.
Z naszej strony dzisiaj tyle. Kilka słów wstępu, kilka zdjęć - jednak resztę musicie zobaczyć sami.
Zapraszamy gorąco!



Źródła inf.:
Banach W., Kasprzak E., 2007, Gdzie wspólne źródła
http://skansen.mblsanok.pl/
https://muzeumbudownictwaludowego.wkraj.pl/html5/index.php?id=83116

niedziela, 16 października 2016

Ikonostas i ikony

Witajcie!

Dzisiaj mamy dla Was nieco odmienny artykuł. Zamiast na wędrówkę przez zielone doliny, zabierzemy Was do cerkwi. A ściślej mówiąc - do cerkwi beskidzkiej, chociaż jej wnętrze niewiele odbiega od wnętrza innych cerkwi. Na pewno zaś jeden element pozostaje niezmienny.

Wchodząc do cerkwi zauważamy najpierw ikonostas. Trudno go nie zauważyć, wszak rozdziela on sacrum od profanum, skrywa ona ołtarz przed oczyma zwykłego śmiertelnika. Skład i układ ikonostasu nie był przypadkowy. Była to stała, niezmienna kompozycja, różniąca się tylko między regionami.

Najpierw warto powiedzieć kilka słów o samej ikonie. Ikona jest uobecnieniem przedstawianej postaci. Nie jest więc traktowana jak w kościele rzymskokatolickim tylko wizerunek świętego lub Osoby Boskiej, ale ukazaniem podczas modlitwy obecności Chrystusa bądź też świętego. Z założenia nie były to dzieła sztuki. Nie mógł też ich pisać (ikony się pisze, nie maluje!) każdy. Pierwotnie ikony powstawały w zaciszu monastyrów, a duchowni je piszący wcześniej modlili się, pościli etc. Powstawały według ścisłego kanonu, wykonywano je bardzo starannie. Mimo, iż wiązały się z kultem i nie miały stanowić elementu artystycznego, uznawane są powszechnie za wybitne dzieła sztuki. Ikona, by miała moc "świętą", musi mieć nadane imię. Wypisuje się je literami na przedstawieniu. Wtedy też dopiero taką ikonę można umieścić w ikonostasie. Ikonę malowano na desce. Na drewno naklejano płótno i kładziono grunt. Później szkicowano postacie, by następnie pozłocić całe tło - złoto jest symbolem światłości, nieba. Potem dopiero malowano postacie. Ważna była twarz danej postaci. Później pisano imię przedstawionego świętego lub Osoby Boskiej na ikonie. Dopiero można było ikonę umieścić w ścianie, oddzielającej sanktuarium od nawy, czyli w ikonostasie.

Widok na ikonostas w cerkwi z Ropek (ob. w MBL w Sanoku)

Ikonostas znany na Łemkowszczyźnie reprezentował typ północno - karpacki. Tego typu układ stosowano od doliny Popradu, przez Łemkowszczyznę aż po Huculszczyznę. Układ ten był symetryczny, złożony z czterech stref. Wykreował się on w XVII wieku.
Wyglądał on następująco:
Najniższą, pierwszą strefą był tzw. rząd ikon namiestnych. Składał się on z czterech głównych ikon. Ikony te rozdzielone były przez wrota - centralnie ulokowane carskie wrota i symetrycznie doń usadowione po lewej i prawej stronie wrota diakońskie. Carskie wrota były zawsze dwuskrzydłowe i zazwyczaj pozłacane bądź malowane. Na nich przedstawiano sceny Zwiastowania w postaci dwóch ikon, oraz wizerunki czterech ewangelistów. Po prawej stronie od carskich wrót lokowano ikonę Chrystusa Nauczającego , później umieszczano wrota diakońskie i następnie tzw. ikonę chramową, z przedstawieniem patrona cerkwi. Idąc w lewo od carskich wrót zobaczymy ikonę Matki Bożej z Dzieciątkiem, kolejne wrota diakońskie i ikonę popularnego w danym regionie świętego. Na terenie Łemkowyny był to zazwyczaj św. Mikołaj - patron pasterzy, ubogich i wędrowców. Między tymi ikonami często umieszczano przedstawienie Archaniołów Michała i Gabriela. Na osi cerkwi, nad carskimi wrotami umieszczano Mandylion - czyli Spas Nerukotwornyj (nie ludzką ręką malowany). Był to wizerunek twarzy Chrystusa odbitej na chuście. Poniżej rzędu ikon namiestnych często umieszczane są cztery ikony ze scenami starotestamentowymi.
Drugi poziom stanowiły ikony świąteczne, czyli prazdniki. Zazwyczaj było 12 prazdników, chociaż zdarzało się też czasem, że umieszczano ich 16 - zależało to od tego, jak bogata była cerkiew i parafia. Dodatkowo umieszczano nieco większą (a właściwie dłuższą) ikonę z przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy. Znajdowała się ona pośrodku rzędu.

Ikonostas w cerkwi w Owczarach

Trzeci rząd nazywany był Deesis (lub też Wielka Deesis). W centralnej części umieszczano ikonę z wizerunkiem Chrystusa Nauczającego (Pantokratora), a po obu stronach malowano apostołów. Dawniej umieszczano ich po sześciu na jednej ikonie (np. ikona z Bartnego w Muzeum w Sanoku), a później po jednych lub po dwóch na jednej ikonie.
Ostatni, czwarty rząd stanowiły ikony namiestne. Miały one kształt okrągły lub owalny, i przedstawiały proroków lub ojców Kościoła. Pośrodku, nad nimi umieszczano krucyfiks, również w formie ikony wyciętej na kształt krzyża, a po bokach umieszczano postaci Matki Bożej i św. Jana Chrzciciela.
Ikonostas był bogato zdobiony, oczywiście w miarę możliwości finansowych danej parafii. Ikony rozdzielane były kolumnami, pilastrami.

Schemat ikonostasu typowego po północnej stronie Karpat /źródło: www.muszyna.pl/

Skąd wzięły się ikony na Łemkowszczyźnie? Kiedy powstały najstarsze egzemplarze?
Do dziś najstarsze ikony pochodzą z 1 połowy XV wieku. Wszystkie pochodzą z terenu ziemi Gorlickiej, ale po 1947 roku znalazły się ostatecznie w MH w Sanoku. Są to: Św. Paraskewa z Uścia Gorlickiego, Ukrzyżowanie z Owczar oraz św. Mikołaj z okolic Gorlic. Nie powstały one jednak na terenie Polski. Oprócz tego, na ten sam okres datowane są Mandylion i Matka Boża Hodogetria z Owczar. Badania nad datowaniem i pochodzeniem ikon karpackich prowadził zmarły w 2008 roku Romuald Biskupski. Prawdopodobnie ikony te pochodzą z kręgów bałkańskich.
"Własne" ikony mieszkańcy Polskiej strony Karpat zaczęli tworzyć w XVI wieku, kopiując znane już egzemplarze. Ikony pisano m. in. w Samborze, Lesku, Rybotyczach, Trembowli czy Rohatynie. Ikony wtedy powstawały w monastyrach, lub też tworzyli je artyści zebrani w grupy wędrowne.
W 2 połowie XV wieku powstał np. Mandylion z Krempnej, śś. Kosma i Damian z Tylicza czy św. Dymitr z Boguszy.

Chrystus Pantokrator z 2 poł. XVI w. z Surowicy

Przełom XV i XVI wieku reprezentują np. prazdniki z Daliowej. W dalszym ciągu nie można ustalić autora ikon. Piszący ikony bowiem pozostawali anonimowi. Pracowali bowiem na chwałę Bożą, nie swoją.
W XVI wieku działał "Warsztat Mistrza Deesis z Bartnego" - nie oznacza to, że autor pochodzi z Bartnego, lecz że jego dzieło stwierdzono najpierw w Bartnym właśnie. Jego ikony stwierdzono m. in. w Szklarach(MB Hodogetria) i Surowicy (Chrystus Pantokrator).
Potem standardy nieco się obniżyły. po miasteczkach, w pobliżu powstających nowych wsi osiedlali się pisarze ikon. Ponieważ rynek "zbytu" był wielki, nie mogli narzekać na brak pracy (i dochodów) a ikony powstawały już nieco mniej starannie, aczkolwiek w dalszym ciągu były to dzieła wysokiej klasy. Upraszczano m. in. symbolikę czy technikę malarską.
Autorzy stają się też mniej anonimowi. Znany jest np. malarz Paweł Muszyński, autor ikon np. z cerkwi w Woli Cieklińskiej.
Na ramach ikon pojawiają się elementy zdobień niderlandzkich czy kaboszonowych, a jednocześnie symbolika ulega dalszym uproszczeniom.
W 2 połowie XVII i w XVIII wieku upowszechniają się wyroby ośrodka w Rybotyczach, rozpowszechniane dzięki powstałej w 1668 roku Kalwarii Pacławskiej. Chociaż było to sanktuarium katolików rzymskiego obrządku, ciągnęli tutaj także z obu stron Karpat także i Rusini. Malarze przekazywali wzorce ikon z pokolenia na pokolenie, i współpracowali ze snycerzami wyrabiającymi ramy o powtarzających się motywach roślinnych  i architektonicznych. Na Łemkowszczyźnie znany jest np. Jacenty Rybotycki, autor ikonostasu w cerkwi w Kotani z 1689 roku. On też wykonał ikonostas dla cerkwi w Desznicy a także ikony Sądu Ostatecznego i Ukrzyżowania z Światkowej Wielkiej oraz Sąd Ostateczny z Świątkowej Małej.
Pewne zmiany przyniósł Synod zamojski, który miał miejsce w 1720 roku. Określił on m. in., że ikonostas nie jest obowiązkowym elementem wyposażenia cerkwi grekokatolickiej. Wprowadził on też możliwość umieszczania w cerkwi ołtarzy bocznych i ambony. Postanowienia synodu zaczęto wprowadzać w życie w 2 połowie XVIII wieku.

Matka Boska Hodogetria, 2 poł. XVI w., Szkary

Po zajęciu ziem Galicji przez Austrię w 1772 roku nastąpiła dalsza latenizacja cerkwi. Państwo miało wpływ na budowę i kształt oraz wyposażenie cerkwi (styl józefiński). Nie musiała też mieć ikonostasu. Było tak aż do 1885 roku, kiedy to biskup Jachimowicz doprowadził do podpisania konkordatu Austrii ze Stolicą Apostolską. Jednak i wtedy nie zawsze duchowni interesowali się wyglądem cerkwi. Odchodzono m. in. od trójdzielności bryły cerkwi. Zmienił to synod z 1891 roku zebrany przez metropolitę lwowskiego biskupa Sylwestra Sembratowicza. Wedle założeń cerkiew miała być trójdzielna, posiadać miała ikonostas i wolno stojącą dzwonnicę.
Na postanowienia synodu wpłynął rząd austriacki i m. in. Chrystusa Pantokratora zastąpił Chrystus Wielki Archirej (w szatach arcykapłańskich) z wielką kulą ziemską w dłoni. Zniknęły też niektóre tematy ważnych wschodnich świąt jak np. wskrzeszenie Łazarza czy Zstąpienie do Otchłani. Zaśnięcie Maryi zastąpiło Wniebowstąpienie MB. Apostołowie towarzyszący Chrystusowi otrzymali też dla czytelności swoje atrybuty.

Święty Mikołaj, 2 poł. XV wieku, Owczary
W XIX wieku na Łemkowszyźnie działali najsłynniejsi malarze tutejszych ikon - Bogdańscy. Swoja działalność rozpoczął Józef, urodzony w 1800 r. w okolicach Kawari Pacławskiej w polskiej rodzinie szlacheckiej. Pobierał nauki rysunku i malarstwa, i od 1830 roku malował ikony i polichromie w cerkwiach na Łemkowynie i na Pogórzu Przemyskim. Jest autorem m. in. prac w Śnietnicy, Świątkowej Małej, Leluchowie, Medzilaborcach, Woli Wyżnej czy Tyliczu. Tworzył także na potrzeby kościołów w Jaśliskach czy Iwoniczu. Od 1846 roku mieszkał w Jaśliskach (gdzie powtórnie się ożenił). Wcześniej bowiem wiódł z rodzina życie tułacza "od zlecenia do zlecenia". rtysta nie tylko tworzył nowe, ale też przemalowywał stare ikony na zlecenie,np. w Bałuciance. Stosował zachodnie wzorce podczas pisania ikon. W jego ślady poszli jego synowie: Paweł i Antoni. Paweł malował m. in. polichromie w Czarnem, Pielgrzymce, Tyliczu, Wisłoczku, Wróbliku Szlacheckim czy w Mikovej na Słowacji. Antoni tworzył z kolei m. in. w Hańczowej, Izbach, Karlikowie, Ropkach, Tokarni w Polsce oraz na Słowacji, m. in.  w Kalinov, Resov czy Vapeniku. Synowie Pawła - Jan i Feliks także tworzyli na potrzeby cerkwi i kościołów.  Jan działał np. w Woli Cieklińskiej, Pielgrzymce czy na Słowacji we wsi Lukov. Feliks pobierał nauki u samego Jana Matejki (!) i wykonał kilka własnych prac w cerkwiach i kościołach ale poza Łemkowyną. Synowie Antoniego: Michał i Zygmunt działali m. in. w Leluchowie, Czeremsze, Barwinku, Zawoji czy w Złockiem (Michał), Ratnawicy, Tokarni, Mochnaczce Niżnej, Sevanowcach na Słowacji i Myscowej (Zygmunt).

śś. Kosma i Damian z 2 poł. XVII w., ikona pochodzi z Bodaków

Innym rodem malarskim działającym na środkowej i wschodniej Łemkowynie byli Pawlikowscy. Tworzyli w latach 1840-1930. Niewiele wiadomo o ich twórczości. Różni członkowie tego rodu tworzyli m. in. dla Regietowa Wyżnego, Woli Michowej, Blechnarki czy Krywego k. Cisnej. W tym czasie działali też inni twórcy, Wasyl Fedak tworzył ikonostas dla cerkwi w Ciechani, Karol Różewicz z Sanoka pisał ikony w Smerekowcu a Josyp Bukowczyk tworzył dla Rzepedzi i Turzańska. Dla Zyndranowej ikonostas stworzył lwowianin, Stefan Tomaszkiewicz.
Większość ikon, szczególnie z XIX i XX wieku przepadła. Zniszczono je często wraz cerkwiami. Wiele ikon rozkradziono z opuszczonych świątyń. Część ikon zabierali ze sobą także mieszkańcy, wyjeżdżając np. na Ukrainę. W miarę swoich możliwości, pracownicy muzealni zabezpieczyli tyle, ile mogli, szczególnie tych starszych, cenniejszych ikon. Można je dziś oglądać m. in. w Łańcucie i Sanoku (w MH i w MBL). Część przetrwałą powojenne zawieruchy na swoim miejscu, w macierzystych cerkwiach przejętych przez kościół rzymskokatolicki. Dziś można obserwować, jak bardzo w ciągu kilku wieków zmienił się kanon ikony. I można wciąż oglądać piękne ikonostasy, w pięknych cerkwiach na Łemkowynie, na Beskidzie Niskim (i nie tylko) ....

Mamy nadzieję, że ten wpis Was zaciekawił. Chociaż jest to tylko niewielki ułamek historii, to jednak - bardzo ciekawy i godny poznania. Zachęcamy do przejrzenia literatury opiewającej tą tematykę, i do odwiedzania i cerkwi, i muzeów, by podziwiać piękne ikony.

Pozdrowienia


Źródła inf.:
Biskupski R., 2013, Ikony z XV wieku w Muzeum Historycznym w Sanoku. Tom I
Grzesik W., Traczyk T., Wadas B., 2012, Beskid Niski. Od Komańczy do Wysowej
Kryciński S., 2016, Łemkowszczyzna po obu stronach Karpat
Luboński P., 2012, Beskid Niski. Przewodnik dla prawdziwego turysty
Winnicka K., 2013, Ikony z XVI wieku w Muzeum Historycznym w Sanoku, tom II